Archive for Xullo 2012

ecosistemas do milenio; paisaxes naturais

11 Xullo, 2012

GRANDES PAISAXES NATURAIS (INTERRELACIÓNS FÍSICAS) VIDEOS DE ECOSISTEMAS DEL MILENIO El Millennium Ecosystem Assessment (MA) representa un gran esfuerzo internacional para evaluar los cambios en los ecosistemas y las consecuencias para el bienestar humano, a escala mundial y local. La iniciativa fue financiada por el Fondo para el Medio Ambiente Mundial (FMAM) y otros donantes, y se llevó a cabo con una amplia gama de socios. La MA fue lanzada en junio de 2001 y publicó sus conclusiones en 2005. El MA recomienda medidas inmediatas para detener y revertir la disminución en 15 de los 24 servicios de los ecosistemas evaluados en todo el mundo. En España, se está realizando la Evaluación de los Ecosistemas del Milenio de España, habiendo finalizado en 2012 la fase de la evaluación biofísica de los mismos. Más información en: http://www.ecomilenio.es La Evaluación de los Ecosistemas del Milenio en Bizkaia (EEMBizkaia) es un proyecto de investigación impulsado y financiado por la Diputación Foral de Bizkaia y coordinado científicamente por la Cátedra UNESCO sobre Desarrollo Sostenible y Educación Ambiental de la Universidad del País Vasco (UPV/EHU). En este proyecto, participan de forma activa el Laboratorio de Socio-Ecosistemas de la Universidad Autónoma de Madrid y la asociación UNESCO Etxea-Centro UNESCO del País Vasco, y además, se busca la participación e implicación de los distintos agentes que operan en los socio-ecosistemas de la provincia de Bizkaia. http://www.ecomilenio.es/ http://www.ecomilenio.es/la-evaluacion-de-los-ecosistemas-del-milenio-en-bizk… http://www.ehu.es/cdsea ENTREVISTA JAVIER BENAYAS (RADIO 5) Javier Benayas, profesor de Ecología de la Universidad Autónoma de Madrid y presidente de CIMA, así como uno de los coordinadores principales del proyecto de la Evaluación de los Ecosistemas del Milenio de España, auspiciado por la ONU y promovido por la Fundación Biodiversidad, es entrevistado en el programa Reserva Natural de Radio5, dirigido y presentado por Josefina Maestre. En él, Javier Benayas habla del origen y evolución del proyecto, así como de su alcance. También se exponen los principales resultados de la primera fase de investigación del proyecto y los retos a afrontar a continuación. ACTIVIDADE DE REFORZO: INSERTA NAS TÁBOAS INFRA IMAXES REPRESENTATIVAS A ESPAÑA HUMIDA Son ecosistemas forestales de la Cordillera Cantábrica. Para su estudio, se incluyen bosques, matorrales, plantaciones forestales, prados y pastos. Es uno de los 13 tipos de ecosistemas estudiados en la Evaluación de Ecosistemas del Milenio por el equipo del INDUROT, que coordina Miguel Ángel Álvarez. A ESPAÑA MEDITERRÁNEA En general, se trata de ecosistemas que se sitúan en cadenas montañosas: Pre-Pirineo, vertiente meridional de la Cordillera Cantábrica y montes de León, Sistemas Central e Ibérico, Sierras Béticas y, en menor medida, zonas altas de los Montes de Toledo y Sierra Morena. Suelen ubicarse por encima de los 800-1000 m de altitud pero por debajo del límite del bosque, que oscila habitualmente entre los 1800 y 2000 m. Es uno de los 13 tipos de ecosistemas estudiados en la Evaluación de Ecosistemas del Milenio por el equipo de coordina Alfonso San Miguel. El paisaje al que corresponde este tipo de ecosistema es muy común y característico de la Península Ibérica. Son espacios de monte (alcornocales, matorrales, pinares, encinares, etc.) y de pastoreo (dehesas). Es uno de los 13 tipos de ecosistemas estudiados en la Evaluación de Ecosistemas del Milenio de España por el equipo que coordina Francisco Díaz Pineda. Para la Evaluación de Ecosistemas del Milenio de España, las zonas áridas se han definido adoptando el criterio de precipitación anual inferior a 300 mm para su definición, incluyendo así las zonas áridas de la región Sudeste, la depresión del Ebro y las islas Canarias orientales (Lanzarote y Fuerteventura e islotes al norte de ésta). Es uno de los 13 tipos de ecosistemas estudiados en la Evaluación de Ecosistemas del Milenio por el equipo coordinado por Juan Puigdefábregas. PAISAXES DE MONTAÑA Para la Evaluación de Ecosistemas del Milenio de España, se considera que los ecosistemas montañosos mediterráneos son aquellos que se encuentran a más de 1300 m de altitud sobre el nivel del mar, incluyendo así los principales sistemas montañosos de la región mediterránea: Béticas (Sierra Nevada, Baza, Filabres, Cazorla etc.), Sistema Central (Gredos, Guadarrama, Gata, Somosierra, Ayllón, etc.), Sistema Ibérico (Sierras de Javalambre, Urbión, Demanda, Cebollera, etc.). Es uno de los 13 tipos de ecosistemas estudiados en la Evaluación de Ecosistemas del Milenio de España por el equipo que coordina Regino Zamora. Este ecosistema denominado montañas alpinas está constituido por Pirineos, Montes Cantábricos y la parte occidental del Sistema Ibérico, donde se encuentran desde roquedos, cuevas, glaciares, lagos y ríos, turberas, hasta brezales y diversos bosques. Este tipo de ecosistema es uno de los 13 tipos estudiados en la Evaluación de Ecosistemas del Milenio de España por el equipo que coordina Federico Fillat. PAISAXES DAS ILLAS CANARIAS La Macaronesia es una región que conforman cinco archipiélagos situados en la zona centro-oriental del Atlántico Norte. Uno de estos cinco grupos de islas es Canarias, cuyos ecosistemas macaronésicos (matorrales costeros y de cumbre, monteverde como la laurisilva, pinares endémicos, campos de lava, playas y dunas, etc.) constituyen uno de los 13 tipos de ecosistemas estudiados en la Evaluación de Ecosistemas del Milenio de España, que está siendo estudiado por el equipo que coordina José Mª Fernández Palacios. OUTROS VIDEOS: ECOSISTEMAS LITORALES Este tipo de ecosistemas lo conforman playas, dunas (dunas costeras, campos de dunas, mantos eólicos) y acantilados. Es uno de los 13 tipos de ecosistemas estudiados en la Evaluación de Ecosistemas del Milenio de España por el equipo de Juan Manuel Barragán. HUMEDALES Este tipo de ecosistema para el estudio de la Evaluación de Ecosistemas del Milenio de España comprende humedales costeros (lagunas litorales, deltas, marismas) y lagos y humedales de interior. Es uno de los 13 tipos de ecosistemas estudiados en este proyecto, por el equipo que conforman Antonio Camacho, Máximo Florín y César Borja. RIOS Y RIBERAS Este tipo de ecosistema incluye tanto el cauce de los ríos, como la llanura aluvial con su bosque de ribera y el acuífero aluvial. Es uno de los 13 tipos de ecosistemas estudiados en la Evaluación de Ecosistemas del Milenio de España por el equipo de Mª Rosario Vidal-Abarca Gutiérrez y Mª Luisa Suárez Alonso. AGROSISTEMAS Son los ecosistemas que han sido modelados por los seres humanos para un aprovechamiento agrícola, ganadero, forestal, etc. Huertas, olivares, dehesas, cultivos de secano de cereal, pastos para la trashumancia, etc. Es uno de los 13 tipos de ecosistemas estudiados en la Evaluación de Ecosistemas del Milenio por el equipo coordinado por Antonio Gómez Sal. ECOSISTEMAS URBANOS Las ciudades son el ecosistema en el que vive actualmente el 80% de la población española y es el modelo de civilización actual. Por eso, es uno de los 13 tipos de ecosistemas estudiados en la Evaluación de Ecosistemas del Milenio de España por el equipo que forman Juan Carlos Barrios y Javier Benayas. LIGAZÓN DE INTERESE: PAISAJES DE ESPAÑA http://geohistorias.wikispaces.com/file/view/PAISAJES+DE+ESPA%C3%91A.pdf

Advertisements

diversidade climática, hidrolóxica e bioxeográfica en Galicia; natureza e medio ambiente en España

11 Xullo, 2012

I.- NATUREZA E MEDIO AMBIENTE EN ESPAÑA (BLOQUE 1 PROGRAMA PAU)

5.  NATUREZA E MEDIO AMBIENTE EN GALICIA. DIVERSIDADE CLIMÁTICA GALEGA E A SÚA INFLUENCIA NOS RÍOS E NA VEXETACIÓN

1. DIVERSIDADE CLIMÁTICA

Pola súa posición xeográfica, entre os 41º 48′ e 43º 47′ de latitude norte, Galicia inclúese dentro das rexións de clima oceánico de fachada occidental, que se caracterizan por contar cunha amplitude térmica reducida, con invernos suaves, veráns frescos e precipitacións abundantes regularmente repartidas durante todo o ano.

Non obstante, certos factores como a disposición do relevo -que segue en moitos casos unha orientación transversal ás masas de aire dominantes, de compoñente O e SO-; a orientación da maioría das rías a favor dos ventos oceánicos, a distancia ao mar, ou as peculiares características das depresións e dos vales fluviais, introducen unha serie de matices climáticos.

De modo simplificado, pódese dicir que de oeste a leste e de norte a sur se produce unha progresiva gradación dos trazos típicos do dominio oceánico. Esta transición bioclimática fai que poidamos distinguir, polo menos, cinco ámbitos diferentes: a Galicia occidental, a fachada cantábrica, as áreas de montaña, a Galicia interior e os vales e depresións do sector meridional.

1.1. GALICIA OCCIDENTAL

As temperaturas medias sitúanse arredor dos 12º, mentres que as precipitacións poden chegar a superar os 1500 mm anuais. No caso da área centro-occidental de Galicia, a orientación das rías favorece a entrada das masas de aire que, ao se atoparen cos pés das serras centrais, producen abundantes precipitacións.

Nas Rías Baixas rexístranse temperaturas elevadas durante gran parte do ano (entre 12-15ºC de media) e, aínda que o total de precipitacións é similar ao resto da fachada, estas presentan unha distribución máis estacional, cunha forte tendencia á aridez estival.

1.2. FACHADA CANTÁBRICA

A Mariña lucense presenta un descenso relativo das precipitacións, que se sitúan entre os 800- 1000 mm anuais, con respecto á fachada atlántica, aínda que sen aridez estival. As temperaturas mantéñense, así e todo, en valores semellantes, con invernos frescos e veráns suaves.

1.3. ÁREAS DE MONTAÑA

En Galicia o clima oceánico de montaña dáse, en xeral, por riba dos 700 metros de altitude, aínda que as súas características esenciais (aumento xeral da oscilación térmica anual e diaria, e maior frecuencia das precipitacións en forma de neve) rexístranse fundamentalmente nas serras orientais e sudorientais.

1.4. GALICIA INTERIOR

A distancia ao mar e a portección das serras nos sectores da Terra Chá, Chantada, Terra deLemos, Arnoia e A Limia fan que as chuvias sexan inferiores ás dos outros dominios e que aumente a oscilación térmica, que se aproxima aos 14º C, con invernos rigorosos e veráns moi cálidos.

1.5. VALES E DEPRESIÓNS DO SECTOR MERIDIONAL

Os vales do Miño medio e do Sil, así como as pequenas depresións do sur, constitúen ossectores máis áridos de Galicia, sobre todo durante a época estival. En xeral, as precipitacións adoitan ser inferiores a 700-800 mm e rexístrase un aumento xeneralizado das temperaturas, cunha media anual superior aos 14º C. Estas características fan que a zona sexa considerada de transición ao clima mediterráneo.

2. INFLUENCIA NA REDE FLUVIAL

A compartimentación do relevo xunto cunha elevada pluviometría e un substrato litolóxico moi impermeable propicia unha rede fluvial moi densa. Os ríos galegos teñen un gran poder erosivo e presentan na súa maioría un réxime pluvial oceánico, cun ritmo anual simple dun máximo no inverno, en xaneiro ou febreiro, e un mínimo no verán, en agosto ou setembro. Os cursos da cunca hidrográfica costeira divíndense en dúas zonas: os ríos da vertente norte, nacen nas serras litorais, a excepción do Eo e do Navia, que teñen o seu nacemento nas serras orientais. Son de curso moi curto, agás o Navia, o máis longo desta vertente, que desemboca fóra de Galicia. Os ríos da vertente atlántica nacen nas serras litorais ou nas occidentais. Destacan o Tambre, o Ulla e o Eume.

O Miño e o Sil son os ríos máis longos de Galicia. O Miño nace na Serra de Meira e, despois de percorrer 340 km, desemboca nun esteiro. O Sil nace fóra da Comunidade, na Cordilleira Cantábrica, a 1.980 m. Esta elevada altitude fai que sexa o único río galego de réxime pluvionival. A cunca meridional situada ao sueste, inclúe algúns ríos que nacen en Galicia pero que desembocan fóra da Comunidade, como o Támega, que desauga no Douro e o Limia, que desemboca en augas oceánicas portuguesas.

Galicia conta con gran cantidade de terreos húmidos diseminados por todo o territorio en forma de zonas de marismas, esteiros, deltas, lagoas, etc. Entre estas zonas húmidas galegas destacan cinco pola súa riqueza natural e pola cantidade de especies endémicas que as habitan. Trátase da ría de Ribadeo; a ría de Ortigueira e Ladrido; a lagoa e areal de Valdoviño; o complexo das praias, dunas e lagoas de Corrubedo e finalmente o complexo intermareal de Umia-O Grove, A Lanzada, Punta Carreirón e lago Bodeira. Os acuíferos, bastante numerosos, supoñen un importante recurso xa que as súas augas abastecen os pequenos núcleos das áreas rurais e algunhas industrias, aínda que a súa principal función é subministrarlles auga ás zonas húmidas e lagoas de Galicia

3. INFLUENCIA NA VEXETACIÓN

O noroeste  peninsular atópase no límite de dúas importantes rexións bioxeográficas: a Eurosiberiana, que ocupa gran parte de Galicia, e a Mediterránea, restrinxida fundamentalmente ao sueste da provincia de Lugo e á maior parte de Ourense. Esta transición faise visible no paso do dominio do carballo (Quercus robur) ao do cerquiño ou rebolo (Quercus pyrenaica); o primeiro, típico da fachada atlántica, adáptase á humidade e aos solos silíceos, mentres que o segundo representa o tránsito cara a condicións climáticas caracterizadas por unha maior irregularidade das precipitacións e pola existencia dun período de seca estival.

En xeral, pódese establecer unha estreita correspondencia entre os diferentes dominios climáticos e as unidades bioxeográficas. Non obstante, a proliferación das plantacións de piñeiro e de eucalipto (orixe antrópica) esvaneceu, en gran medida, a distribución de especies tradicionais que, como o carballo ou o castiñeiro, sufriron un notable retroceso nos últimos tempos debido á menor rendabilidade económica. Nas beiras dos ríos e polo xeral en áreas húmidas medran amieiros, salgueiros ou freixos. Pola contra, nas áreas máis secas están presentes as sobreiras e as aciñeiras.

Dentro das formacións arbustivas atópanse os breixos, que invaden amplas áreas comosotobosque ou como cuberta arbórea, debido á intensiva deforestación, as xestas, que ocupan principalmente a Galicia interior e de montaña, e o piorno, que se estende polas serras orientais. Nas áreas máis secas dos vales orientacións aparecen formacións de xarais, que poñen de relevo a existencia de condicións mediterraneizantes. Nas zonas de marismas e dunas predominan especies adaptadas á salinidade  (psamofilas, cardo mariño), e nas pozas, xuncos, carrizos e ranúnculos.

Tomado de: 

http://noespazoenotempo.webnode.es

SEPNOSE TEMA 5 DIVERSIDADE CLIMATICA HIDRICAS E BIOXEOGRAFICAS

TEMA 5.- “DIVERSIDADE CLIMÁTICA GALEGA E A SÚA INFLUENCIA NOS RÍOS E NA VEXETACIÓN : A) Diversidade climática. B) Os ríos de Galicia. C) A diversidade bioxeográfica”.

DIVERSIDADE CLIMÁTICA

O clima de Galicia vese moi influído pola súa localización xeográfica. Así, a situación á beira do océano e a latitude na que se atopa marcan os caracteres climáticos. A orografía é outro factor definitorio do clima, que favorece a subdivisión interna nunha serie de variedades. A posición do país fai que existan uns contrastes estacionais moi marcados, alternando a influencia da corrente polar no inverno e das altas presiós subtropicais (Anticiclón de Azores) no verán. Esta variedade de condicións atmosféricas explican a diversidade notoria de tipos de tempo que se dan en Galicia.

O clima da nosa comunidade presenta trazos comúns con todos os climas oceánicos de Europa Occidental, pero tamén características diferenciais. Os elementos comúns son as continuas chegadas de masas húmidas do Oeste que favorecen unhas intensas precipitacións e unhas características térmicas de suavidade. Malia estes caracteres comúns, Galicia individualízase pola seca estival acentuada e a maior duración do verán.

As variedades climáticas de Galicia están todas incluídas dentro do clima oceánico, malia que se deben diferenciar diversas áreas:

1.‐ O oceánico húmido, suave e de choivas regularmente distribuídas ao longo do ano, cínguese franxa setentrional costeira, desde Fisterra ata a Mariña lucense, incluíndo a Costa da Morte e o Golfo Ártabro.

2.‐ Oceánico hiperhúmido, con precipitacións máis abundantes e redución da temperatura media, cínguese ao chanzo da « Terra de Ordes», Soneira, comarca de Santiago e vertentes occidentais da Dorsal Meridiana, onde o efecto foehn e a exposición a barlovento fai que se incrementen as precipitación por enriba dos 1.500 mm anuais.

3.‐ Nas Rías Baixas estamos diante dunha variedade climática con tendencia á aridez estival, con incremento das temperaturas medias e descenso das precipitacións no verán en comparación coa cornixasetentrional.

4.‐ As serras setentrionais, as da Dorsal Galega e o Xurés constitúen un ámbito de transición entre a Galicia occidental e oriental, marcado polo incremento medio das precipitacións e o descenso dastemperaturas medias por mor da altitude, aínda que opoñen as abas de barlovento máis chuviosas ás de sotavento máis secas.

5.‐ O oceánico continental, con incremento dos días de xeada, tendencia a una maior oscilación térmica e precipitacións máis reducidas en contraste coa costa, cínguese á meseta lucense e áreas do nterior Norte.

6.‐ Cara ao sur, nas depresións do Sil, Ourense, Limia e Verín, a continentalización dá paso a un matiz mediterráneo que se manifesta claramente na aridez estival e na elevación notable das temperaturas medias nesa época do ano.

7.‐ O oceánico de montaña afecta ás serras orientais e sudorientais, cos efectos propios da montaña: incremento das preciptacións de neve nos meses invernais‐ e baixada das temperaturas medias por mor da altitude.

OS RÍOS DE GALICIA.

A rede fluvial vén definida pola interrelación entre a disposición do relevo e a pluviosidade. As dúas favorecen a existencia de numerosísimos cursos fluviais, a meirande parte deles de curto percorrido. Case a totalidade dos ríos galegos amosan un réxime de tipo pluvial oceánico, caracterizado pola abundancia e regularidade dos caudais, con enchentasinvernaise estiaxes moderadas no verán. Os ríos que desembocan na vertente cantábrica (Navia, Eo,Masma, Landro, Sor, Mera etc.) son os que teñen maior regularidade neste réxime. Pola contra, os que desaugan nas Rías Baixas presentan descensos moi importantes no seu caudal durante o verán (Tambre, Ulla, Deza, Umia, Lérez,Verdugo etc.), mentres que os ríos que desembocan no Golfo Ártabro e na área de Fisterra manteñen uns caracteres intermedios (Grande de Xubia, Eume, Mandeo, Mero, Anllóns, Grande, Castro e Xallas).

O Miño e o seu principal afluente, o Sil, merecen unha mención á parte, xa que tanto por constituírse nunha longa arteria fluvial (cruza de N a S a maior parte da provincia de Lugo e boa parte das de Ourense e Pontevedra),como pola amplitude da súa cunca e a diversidade de áreas climáticas que atravesan, teñen unha variabilidade no seu comportamento hídrico que os individualizan respecto aos demais de Galicia.

A DIVERSIDADE BIOXEOGRÁFICA.

As condicións térmicas e pluviométricas son óptimas para o desenvolvemento do manto vexetal. A maior parte de Galicia inclúese na rexión florística Eurosiberiana, na superprovincia Atlántica. Só o extremo suroriental da provincia de Lugo e boa parte da de Ourense pertencen á rexión florística mediterránea. Na primeira destas rexións a vexetación climática son bosques mixtos caducifolios, con dominio de carballos (Quercus robur), agás nos Ancares e no Courel, onde dominan o cerquiño (Quercus pyrenaica), acompañado de sobreiras na Galicia occidental (Quercus suber), e do carballo peciolado (Quercus petrae) no N e NL, que á súa vez se ven acompañados en xeral de abeleiras (Corylus avellana), ameneiros (Alnus glutinosa), olmos (Ulmus glabra), freixos (Fraxinus excelsior e augustifolia), arces (Acer pseudoplatanus), (Betula alba) e faias (Fagus sylvatica).

Na rexión mediterránea as comunidades climáticas son tamén bosques, neste caso de cerquiños, agás na do Sil, onde son substituídos por aciñeiras (Quercus ilex subsp. Ballota). Os bosques de cultivo tamén adquiriron notable importancia dende épocas remotas; é o caso dos soutos de castiñeiros (Castanea sativa), introducidos hai máis de dous mil anos. Os piñeirais son de implantación máis recente, especialmente o Pinus pinaster (piñeiro marítimo ou galego), chegado dende Portugal no século XVII. Máis recentemente introduciuse o eucalipto (Eucaliptus globulus), orixinario de Australia e que comezou a cultivarse a partir de mediados do século XIX, malia os problemas medioambientais que xera.

A paisaxe vexetal actual é resultado da acción antrópica, pois a vexetación climática de frondosas caducifolias está moi deteriorada e en franco retroceso, predominando na actualidade as especies arbóreas foráneas, o mesmo o mato de substitución do bosque orixinario, fundamentalmente os toxos (Ullici europaei), piornos (Cytisus lusitanicus) ebreixos (Ericetum cinerae).

No mapa de distribución de cubertas vexetais en Galicia destaca a forte penetración dos eucaliptais na Mariña lucense e costa norte coruñesa, ao tempo que incrementan a súa proporción en todo o litoral occidental, onde as masas de frondosas ceden tamén ante a presión das coníferas e, en menor medida, nas montañas ourensás. De todos os xeitos, o espazo non arborado ocupa unha proporción moi notable nas altas serras orientais e, sobre todo, sudorientais, en depresións como a Limia e nos altos cumes da Dorsal Galega e outras serras máis occidentais. A mestura de coníferas e frondosas está moi estendida polas provincias de poñente e no cadrante noroccidental de Ourense, mentres que a principal cantidade de frondosas e carballeiras se refuxia na provincia de Lugo

TOMADO DE: Criterios de avaliación CIUG.CESGA.ES

LIGAZÓNS DE PPT:

http://www.vexetaciondegalicia.es/index.html  (VEXETACION GALEGA)

http://www.vexetaciondegalicia.es/arbores.html (HERBARIO, ÁRBORES E MATOS)

LIGAZÓNS PROPOSTAS POLA CIUG

http://www.meteogalicia.es/datosred/infoweb/meteo/docs/publicacions/libros/AtlasClimaticoGalicia.pdf

http://climantica.org/descargas/resource/atlas_climatico_galicia.pdf

PRÁCTICOS NATUREZA E MEDIO AMBIENTE EN GALICIA

PERFIL TOPOGRÁFICO DE GALICIA W.E

COMENTARIO DE PAISAXES NATURAIS DE GALICIA (SERRAS ORIENTAIS, CUNCAS INTERIORES E TIPOLOXÍA DAS RÍAS)

PERFIL TOPOGRÁFICO DE GALICIA W-E

 Un perfil topográfico é un diagrama lineal que permite establecer as diferencias altitudinais que se presentan ao longo dun percorrido, neste caso da Comunidade Autónoma de Galicia, dende a súa costa occidental ata a superficie da Meseta en dirección noroeste-sureste. A Comunidade Autónoma de Galicia localizase no extremo noroeste da Península Ibérica, tendo uns límites nítidos, que neste caso se corresponden co océano atlántico ao oeste e as cordilleiras orientais e sudorientais ao este que o enlazan, a través da Meseta, co resto do estado español.

Como pode observarse, o relevo galego organízase mediante unha sucesión de bloques elevados e afundidos que presentan un aumento xeral das alturas desde a costa cara ao interior. O relevo presenta fortes contrastes, que orixinan paisaxes moi variadas. O territorio ten unha altitude media duns 500 metros aínda que algúns cumes superan os 2.000 metros, como pode verso no perfil na Serra Segundeira.

En xeral o territorio galego é uunha zona montañosa na que predominan materiais moi antigos formados no Paleozoico: granito e gneis, aínda que ao leste do Miño afloran lousas e cuarcitas. O pregamento herciniano provocou arcos de pregamento e no tardohercínico unha serie de fracturas. No mesozoico o Macizo Galaico quedou convertido nunha penechairaou superficie de erosión. Na oroxénese alpina a penechaira fracturouse de novo e formáronse enormes fosas tectónicas (fosa do Sil) e altos bloques ou horst, truncados, xa que foran erosionados anteriormente. Durante o glaciarismo do cuaternario, os glaciares ocuparon as zonas máis elevadas mentres que as vertentes estiveron sometidas a importanes procesos periglaciares (procesos nas áreas marxinais dos glaciares).

No perfil podemos diferenciar as seguintes unidades morfolóxicas:

– A franxa litoral. Galiciacontacon preto de 1700kmde costaque presentaunhagran diversidade paisaxística e ambiental. O carácter abrigado das rías constitúe o trazo máis diferenciador do litoral galego, contrastando con sectores de acantilados de gran crueza, como os da Costa da Morte ou A Capelada e co carácter rectilíneo da rasa cantábrica. As rías son vales de antigos ríos, hoxe anegados e invadidos polas augas mariñas debido a un afundimento da costa ou ben á suba do nivel do mar. A parte suroccidental da costa galega (Rías Baixas) esténdese desde Muros ata a desembocadura do Río Miño. Son rías anchas que encadean zonas acantiladas con numerosos areais, dunas e multitudes de illas.

– Chairas e zonas afundidas como a fosa de Tui-Padrón. Constitúen sectores de menor altitude e establecen a transición entre o litoral galego e o interior montañoso. Pódense distinguir chairas ou zonas afundidas como as de Bergantiños e As Mariñas no norte e, como a que recolle o perfil, a depresión Tui-Padrón ao sur. Estas depresións, con fondo cuberto por unha importante capa de materiais sedimentarios de orixe basiamente fluvial, ofrecen interesantes matices climáticos e bioxenéticos e permiten a comunicación entre as zonas marítimas e a zona central da Comunidade.

– Dorsal galega. A dorsal galega, situada ao leste da depresión de Tui, forma, de norte a sur, un conxunto orográfico sinuoso, erosionado de xeito diferencial e con formacións de ollo de sapo (gneis con grandes cristais claros, normalmente de cuarzo, que destacan entre as finas banda escuras de mica). Esta dorsal actúa de divisoria de augas entre a cunca do Miño e os ríos da vertente atlántica. A dorsal esténdese de norte a sur, aumentando progresivamente en altura desde a serra da Faladoira(700 m.) ata o Faro de Avión (que se aproxima aos 1.100 m). Destacan aserra da Loba, a de Cova da Serpe ao norte, e a serra do Faro, do Suído e Testeiro ao sur.

Superficie de Chantada. Un dos aspectos máis destacados do relevo galego é a existencia de amplos sectores aplanados, queacentúan ocontraste horizontalidade/verticalidade característico na configuración do noroeste peninsular. Así, no interior da provincia de Lugo, entre as serras orientais e a Dorsal Galega, temos a denominada Terra Chá, extensa superfice de erosión que supón unha gran superficie chá, situada entre os 600-700 metros de altitude. Ao sur desta meseta aparecen pequenas cubetas como Sarria-Lemos e adepresión de Ourense con outras adxacentes (Maceda, Limia). As depresións quedan pechadas ao sur polas serras de Larouco, Xurés e Laboreiro.

Fosas miocénicas, coma a que podemos observar no perfil (Monforte). Trátase de depresións interiores que encadéanse dende o norte (As Pontes de García Rodríguez) ata o sur (Verín) e que foron orixinadas durante os movementos oroxénicos da era terciaria, presentando -como xa apuntamos- unha dirección dominante norte-sur. Como no caso da Fosa de Tui, presentan un fondo cuberto por una capa de materiais sedimentarios de orixe fluvial.

As serras orientais e surorientais, como a Serra Segundeira. Como podemos observar no perfil, no extremo oriental de Galicia érguese un paredón rochoso creado por un encadenamento de serras, entre as que destacan as serras orientais representadas polas serras dos Ancares e O Courel con altitudes que rozan os 2.000 metros e as serras surorientais, que posúen as maiores altitudes de Galicia (2.124 metros de Pena Trevinca) e que están constituídas polas serras do Eixe, de Queixa, Segundeira e de San Mamede. Desde o punto de vista litolóxico, estas serras formadas durante a oroxénese alpina, na era terciaria, caracterízanse pola súa gran diversidade, con presencia de lousas, cuarcitas, calcarias e pequenas áreas de dominio granítico. Esta circunstancia, unida á intensa acción erosiva dos ríos Miño, Eo, Navia e Sil, e aos procesos glacial e periglacial, deu lugar a un relevo que se sintetiza nunha sucesión devalesecumios coroados fundamentalmente por cristas de cuarcita. Moitas destas serras, constituídas por materiais paleozoicos, presentan formas suaves e redondeadas, cortadas por multidude de fallas, que complican as comunicacións coa Meseta.

Superficie da Meseta. No seu conxunto,o macizo galaico correspondea un fragmentodo relevo máis antigo da Península afectado polos movementos da codia terrestre e formado por un conxunto de bloques en falla, elevados e afundidos, que deu lugar -como podemos observar no perfil- a un macizo en escaleira. Neste conxunto a erosión encargouse de facer retroceder e suavizar as pendentes montañosas e formou depósitos co material erosionado.O Macizo galaico enlaza na súa vertente oriental, a través dos montes de León, coa princiapal unidade do relevo español, a Meseta, que durante o movemento alpino quedo fracturada en dous grandes bloques. A parte que contacta co macizo galaico é a submeseta norte, extensa planicie que ten unha altitude media de 800-850 metros.

factores de diversidade bioxeográfica, situación xeográfica, procesos naturais e antrópicos; tema e prácticos

10 Xullo, 2012

I.- NATUREZA E MEDIO AMBIENTE EN ESPAÑA (BLOQUE 1 PROGRAMA PAU)

4. DIVERSIDADE BIOXEOGRÁFICA. TEMA 4: “FACTORES DE DIVERSIDADE BIOXEOGRÁFICA (SITUACIÓN XEOGRÁFICA, PROCESOS NATUAIS E ACCIÓN ANTRÓPICA)” .

TEMA 4 – FACTORES DE DIVERSIDADE BIOXEOGRÁFICA

(SITUACIÓN XEOGRÁFICA E PROCESOS NATURAIS / ACCIÓN ANTRÓPICA)

A diversidade é un dos trazos que identifica as condicións naturais de España. Esta maniféstase tanto nas características do relevo, nos contrastes climáticos e hídricos, e na distribución dos solos, coma nas diversas adaptacións ao medio que realizaron os seres vivos. A súa vez, a actividade humana tamén influíu nos solos, na vexetación e na fauna; unhas veces favorecendo o desenvolvemento de determinadas especies, e outras poñendo en perigo a súa supervivencia. Non obstante, e malia a intensa e secular explotación dos recursos, España é actualmente un dos países da Unión Europea onde a biodiversidade é máis elevada.

Esto é debido a que posúe unhas condicións naturais que favorecen a existencia de ambientes moi diferentes, o que permitiu o desenvolvemento de comunidades vexetais e animais moi variadas. Esta notable diversidade explícase por diferentes factores; uns están relacionados directamente coa situación xeográfica e cos procesos naturais, e coa actividade humana.

  • A situación xeográfica de España, entre o norte de África e o extremo suroccidental de Europa e, á súa vez, entre o Mediterráneo e o Atlántico. Esta situación permítelle ter influencias de ámbitos con características climáticas, florísticas e faunísticas moi diversas, como son as rexións eurosiberiana, mediterránea, saharo-arábiga e macaronésica. Durante as glaciacións cuaternarias, amplos sectores da península ibérica e dos dous arquipiélagos tiveron unhas condicións máis cálidas ca as do centro e norte de Europa, polo que serviron desta forma de refuxio a numerosas especies vexetais e animais.Algunhas destas especies, desaparecidas actualmente do resto de Europa, aínda perduran en determinadas rexións españolas. Á súa vez, moitas quedaron illadas e evolucionaron, de tal xeito que deron lugar a endemismos, dos que España posúe un amplo patrimonio.
  • As penínsulas do sur de Europa, así como algúns arquipiélagos son as rutas máis empregadas polas aves para desprazárense entre Europa e África. Grazas a súa localización, España representa un papel esencial nas rutas das aves migratorias, ben como área de nidificación de numerosas especies, punto de invernada, ou simplemente como zona de descanso. Estes desprazamentos tamén favorecen a dispersión de sementes e, con iso, o incremento da diversidade vexetal.
  • A existencia dun relevo moi contrastado entre chairas e montañas, áreas costeiras e de interior, zonas continentais e arquipiélagos, que multiplica a variedade de condicións ambientais. A iso súmase a diversidade litolóxica, onde rochas de diferente composición, cronoloxía e grao de meteorización favorecen a formación de distintos tipos de solos e, con iso, de diferentes condicións para que se instale a vexetación e a fauna.
  • Unhas condicións climáticas moi diversas con notables constantes entre as rexións de clima mediterráneo e oceánico, e entre estas e as que se dan no arquipiélago de Canarias. Ademais, tanto no territorio peninsular como nos arquipiélagos hai unha gran diversidade de climas locais, en función da altitude dos territorios e a súa diferente exposición ás masas de aire.
  • A distribución dos recursos hídricos, moi desigual en España, tanto espacial coma estacionalmente, o que tamén inflúe na localización da flora e a fauna: Nas rexións de clima oceánico ou en numerosas áreas de montaña, a auga achegada pola precipitación supera a que é consumida pola evaporación, polo que un volume considerable pode circular polos ríos. En contrapartida, nas rexións mediterráneas e en amplos sectores de Canarias, a maior parte da auga de chuvia evapórase ou é empregada polos seres vivos, por estas causas, na maioría dos casos, os cursos de auga só se activan tras as chuvias torrenciais. Moitas especies desenvolveron mecanismos para adaptarse a estes contrastes
  • A incidencia da actividade humana sobre a biodiversidade tivo consecuencias de diferente signo: Nunhas ocasións contribuíu á diversificación de ecosistemas -por exemplo, mediante algunhas prácticas agrarias-, ou á conservación dalgunhas especies, sobre todo aquelas das que se podía beneficiar. Noutras, en cambio, favoreceu a súa extinción. Na actualidade, existen notables contrastes entre áreas intensamente explotadas durante séculos, e outras que, ao quedaren nunha posición marxinal dos fluxos económicos, preservaron boa parte da súa biodiversidade.

Nas últimas décadas o número de especies amenazadas incrementouse significativamente; sobre todo, o daqueles que se atopan en perigo de extinción. O maior número de especies ameazadas rexístrase entre as aves, seguidas da flora e, a maior distancia, dos mamíferos e os réptiles. Este incremento está moi vinculado á expansión de actividades humanas que implican, directa ou indirectamente, a destrucción de hábitats e a contaminación do medio. Non obstante, este proceso coincide no tempo cunha etapa en que se están desenvolvendo numerosas estratexias de conservación, polo que cabe esperar que, nun futuro próximo, se reduza o grao de ameaza.

Tomado de: noespazoenotempo.webnode.es 

LIGAZÓNS PROPOSTA POLA CIUG

http://www.02.ign.es/espmap/bio_bach.htm

http://www.slideshare.net/sennumero/as-rexins-bioxeogrficas-de-espaa

http://www.slideshare.net/arelar/biogeografa-espaola-presentation-828416

4.1. Vexetación. Características, factores e principais formacións  vexetais. PREFERENTEMENTE COMO VOCABULARIO 

VEGETACIÓN ACTUAL (IGN.ES)

La mayor parte del territorio español, antes de recibir la influencia humana, estaba cubierta por bosques. Los primeros habitantes encontraron en ellos refugio y todo tipo de recursos como frutos, animales para cazar y, sobre todo, madera. Sin embargo, a medida que la población y las necesidades humanas aumentaban, los bosques fueron roturados para poder crear pastos para el ganado, tierras de cultivo o, simplemente, para permitir el crecimiento de los núcleos de población y sus infraestructuras.

A medida que los bosques retrocedían, la demanda de madera resultó cada vez más difícil de satisfacer, por lo que a lo largo de los últimos siglos, y en particular de las últimas cinco décadas, se han multiplicado las plantaciones de árboles de rápido crecimiento (principalmente pinos y eucaliptos), que están permitiendo un incremento de la superficie arbolada.

El mapa muestra la superficie ocupada en la actualidad por bosques y plantaciones antiguas. Como puede observarse en él, la Meseta y el fondo de los grandes valles son las regiones donde la cubierta vegetal ha sufrido una mayor transformación, como consecuencia de su buena aptitud para la agricultura. Sin embargo, las áreas de montaña, menos accesibles y con baja densidad de población, conservan superficies arboladas mucho más importantes.

Grandes áreas de Andalucía occidental, Galicia, Cantábrico, Sistema Ibérico u otros lugares que llegaron a perder sus bosques, aparecen hoy arboladas debido a la extensión de las plantaciones, aunque la composición de las masas resultantes es muy distinta a la original y, en ocasiones, no están adaptadas a las condiciones ambientales del lugar.

LIGAZÓN DE INTERESE

A&C DUN MAPA BOTÁNICO DA P.I.

http://geoperspectivas2bachiller.blogspot.com.es/2011/01/el-mapa-representa-la-distribucion-de.html

http://es.scribd.com/doc/46889510/4-1-DIVERSIDAD-BIOGEOGRAFICA-FACTORES-CARACTERISTICAS-Y-FORMACIONES

PROPOSTAS PPAU: 

CONVOCATORIA DE SETEMBRO 2001 OPCIÓN 1 = CONVOCATORIA DE XUÑO 2006

Esta cuarta pregunta terá unha puntuación máximade 3 puntos.Requírese a correcta interpretación dodocumento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análise) en termos, sempre quesexa procedente, de causas e consecuencias posibles.

Como criterios orientativos pueden citarse os seguintes:

MAPA-CROQUIS TEMÁTICO que representa de forma cualitativa a extensión dun fenómeno, neste caso a distribución dunha planta, o alcornoque na Península Ibérica.

– o alcornoque é unha árbore perennifolia, típicamediterránea con esixencias determinadas en humidade etipos de solo, diferentes ós da encina.

– no mapa apréciase a súa primordial ubicación occidental, dentro da España seca algo máis húmeda por estar máisaberta cara o océano, e de temperaturas máis suaves.

– Tamén se aprecia a súa maioritaria coincidencia co ámbito da Iberia silícea, ó ser unha especie que non tolera os solos calizos.

– Poden comentarse a grandes rasgos os caracteres da paisaxe bioclimática no dominio mediterráneo e os ámbitos

específicos en que aparecen as manchas de alcornocais.

– Valorarase igualmente a referencia ó aproveitamentoeconómico desta planta así como o seu papel dentro do sistema das dehesas, e igualmente os problemas da deforestación e o papel do home na sustitución de especies.

CONVOCATORIA DE XUÑO 2004 OPCIÓN 1  

Esta cuarta pregunta terá unha puntuación máxima de 3 puntos. Requírese a correcta interpretación do documento (DISTRIBUCIÓN DA HAIA), valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análise) en termos, sempre que sexa procedente, de causas e consecuencias posibles. Como criterios orientativos pódense citar os seguintes: tipoloxía da imaxe (mapa temático, analítico, estático, cualitativo, puntual), caracteres bioxeográficos onde haxa (humidade, solos, altitude, temperaturas), relación coa localización na España Húmida, áreas desta nas que aparece ausente e por qué, etc. Valorarase a comparación coa distribución doutras especies características e a súa relación cos elementos físicos.

PROPOSTA DE PRÁCTICO: ANÁLISE E COMENTARIO DO MAPA TEMÁTICO INFRA

http://geoperspectivas2bachiller.blogspot.com.es/2011/02/blog-post_9166.html

ANÁLISE E COMENTARIO DUNHA CATENA OU CATENA DE VEXETACIÓN

comentario-de-una-cliserie-presentation

PERFIL IDEAL DE VEGETACIÓN MACARONESICA

La vegetación se distribuye en pisos dependiendo de las condiciones ecológicas que se dan en las diferentes altitudes: piso basal, piso de transición, piso montano y alta montaña. Por otro lado, se observa claramente la disimetría entre las vertientes de barlovento y sotavento, donde la exposición a los vientos húmedos (fachada norte) favorece el desarrollo de formaciones boscosas más exigentes, frente a las de sotavento (fachada sur), adaptadas a condiciones más xéricas.

El piso basal presenta unas condiciones desérticas, por lo que aparecen especies xerófilas. Existe una vegetación propia de las áreas costeras, donde abundan las plantas halófilas y psamófilas (adaptadas a la sal y a la arena respectivamente). A escasa altitud se desarrollan comunidades de tabaibas y cardones, junto con otras especies como las palmeras.

En el piso de transición, tal como su nombre indica, las condiciones evolucionan hacia un aumento de la humedad y una disminución de los contrastes térmicos. Por ello se produce el tránsito desde las especies xerófilas del piso basal a la laurisilva en barlovento y al pinar en sotavento. Los bosques termófilos, formados por acebuches, lentiscos, sabinas, caracterizaban estos sectores de las islas, donde también eran frecuentes los dragos y las palmeras.

En el piso montano observamos una enorme diferencia entre la vertiente de barlovento, afectada por los alisios, y la de sotavento. Las masas de aires transportadas por estos vientos se cargan de humedad y se refrescan en su recorrido por el océano, por lo que al chocar con las vertientes septentrionales de las islas más elevadas condensan su humedad y forman el denominado “mar de nubes”. En la zona afectada, mucho más húmeda, se dan unas condiciones favorables para el desarrollo de la laurisilva y el fayal-brezal. En las vertientes de sotavento, por el contrario, domina el pinar.

Por último, en el piso de alta montaña continúa inicialmente el pinar que desaparece por el descenso de las temperaturas, la sequedad del aire, el viento y la fuerte insolación que impide el crecimiento de los árboles, apareciendo en su lugar el matorral de cumbre y, en las zonas culminantes, la vegetación de alta montaña.

El incremento de la población, las actividades humanas y el paso del tiempo han transformado profundamente esta vegetación en la actualidad.

LIGAZÓN DE INTERESE SOBRE CATENAS/CLISSERIES

http://ntic.educacion.es/w3//recursos/secundaria/sociales/geografia/pisos_vegetacion.html

PRACTICO CIUG

MAPA TEMATICO DAS REXIÓNS BIOXEOGRAFICAS DE ESPAÑA

DOMINIOS BIOGEOGRAFICOS

TIPO DE IMAGEN

El documento cartográfico que se nos presenta lo clasificamos como un mapa temático de coropletas que determina la localización, extensión y distribución de los dominios biogeográficos de España. Está representado geográficamente por medio de una escala de grises y una trama rayada y de puntos dentro.

Los dominios biogeográficos también llamados ecozonas representan grandes extensiones de la superficie terrestre donde flora y fauna se desarrollan relativamente aislados durante largos períodos y se mantienen separados unos de otros físicamente. Este aislamiento se debe a ciertos elementos o factores geológicos, climáticos e hídricos que forman barreras entre dichas regiones biogeográficas.

ANÁLISIS Y LECTURA DEL DOCUMENTO

El documento que se nos presenta ofrece la distinción de tres dominios biogeográficos para la clasificación de especies florísticas pertenecientes a la Península y archipiélagos:

Dominio Atlántico: Macizo Galaico, Cordillera Cantábrica, Sistema central y Sistema Ibérico.

Dominio Mediterráneo: resto de la península: zona interior (execept.áreas ocupadas por el dominio atlántico), litoral mediterráneo y Baleares.

Región Macaronésica: Islas Canarias.

A continuación, para completar la lectura del mapa, caracterizaremos muy genéricamente cada una de las áreas de los diferentes dominios:

Área de robles, hayas y prados. Se trata de especies de clima oceánico que toleran mal el calor y requieren, con mayor o menor exigencia, ciertos niveles de humedad. Todos son árboles de talla alta, maderas duras y caducifolias. Se encuentran en el norte y noroeste de la Península Ibérica entre los 800 y los 1600 m de altitud.

Vegetación de montaña alpina. Nos situamos entre los 2400 y 3000 donde la vegetación dominante son los prados alpinos. La existencia de este tipo de vegetación es debida al factor nival y a las bajas temperaturas que impide el crecimiento de árboles. Podemos añadir que las condiciones climáticas favorecen la abundancia de rocas al desnudo y plantas rupícolas (adaptadas a vivir en las rocas).

Área de robledales e influencias mediterráneas. Nos situamos sobre la zona del Sistema Central y una pequeña parte del Sistema Ibérico, por lo que el relieve es un factor de gran influencia en este caso. Como ya hemos comentado los robles se caracterizan por ser una especie capaz de soportar mejor el frío que el calor. Esto los habilita para extenderse por estas zonas.

La influencia mediterránea recae en la presencia de bosques perennifolios (encinares, alcornocales, etc.).

Área de encinares y carrascales. Los encinares forman los bosques de la mayor parte del área mediterránea. Parten del nivel del mar y se extiende hasta los 1400 m de altitud. Resisten bien el frío y la sequedad. Los carrascales se extienden, también por todo el interior peninsular e igualmente toleran bien el frío.

Área de alcornoques. El alcornoque requiere suelos silíceos y un clima suave y algo húmedo.

Área de maquis. Se trata de una formación arbustiva rica en especies como, jaras, tomillos, etc. Se desarrolla en suelos silíceos de gran densidad por lo que se extiende por todo el litoral mediterráneo.

Región macaronésica. La vegetación canaria presenta una gran riqueza debido a las condiciones climáticas, litológicas y de relieve. Destacan especies como las sabinas, los cardones, el drago, o el famoso bosque de laurisilva.

COMENTARIO

La diversidad biogeográfica de España es el resultado de la intervención de los diferentes factores que la determinan.

Los principales factores son:

La situación geográfica de España que le permite tener influencias de ámbitos con características climáticas, florísticas y faunísticas diversas, así como la aparición de endemismos y un aumento de esta diversidad gracias a la influencia de las rutas de aves migratorias.

o La situación geográfica implica, a su vez, la existencia de un relieve muy contrastado, la diversidad climática y la desigual distribución de los recursos hídricos.

o Por otro lado la actividad humana afecta a dicha biodiversidad con incidencias positivas (diversificación y conservación de especies) y negativas por medio de la extinción de las mismas.

La combinación de los factores anteriores en el análisis de los diferentes tipos de áreas biogeográficas nos permiten comprender la distribución de estos dominios biogeográficos de España que, en resumen, podríamos reducir a dominio mediterráneo de fachada oceánica para el conjunto peninsular y región macaronésica para las Islas Canarias.

LIGAZÓN DE INTERESE: http://www.ign.es/espmap/bio_bach.htm

…………………………………….____________________…………………………………….

PERFIL IDEAL DUN SOLO: HORIZONTES A/B/C/D

La evolución del suelo permite la progresiva diferenciación de horizontes. Se denomina horizonte a cada uno de los niveles que se desarrollan en el interior del suelo. Presentan características físicas, físico-químicas, químicas, biológicas y estructurales bien diferenciadas. Incluso, en ocasiones, también pueden aparecer registros de la actividad humana.

El perfil de suelo es una sección o corte vertical que incluye todos sus horizontes. Éstos se designan mediante letras mayúsculas (por ejemplo, A). En ocasiones se pueden dividir, a su vez, en subhorizontes que se designan con un subíndice (por ejemplo, A1).

Un suelo bien evolucionado, para lo que normalmente se requiere un intervalo de tiempo largo, suele mostrar tres horizontes fundamentales que, desde la superficie hacia su parte inferior, son:

  • Horizonte A. Es el más superficial y en él enraíza la vegetación herbácea. Su color es generalmente oscuro por la abundancia de materia orgánica descompuesta o humus.
  • Horizonte B. Carece prácticamente de humus, por lo que su color suele ser más claro. En él se depositan los materiales arrastrados desde el horizonte superior.
  • Horizonte C. Está constituido por material rocoso, más o menos fragmentado por la alteración mecánica y química, aunque todavía pueden reconocerse las características de la roca original.
  • Horizonte D u horizonte R. Es el material rocoso subyacente que no ha sufrido alteración química o física significativa.

Los grados de desarrollo y las características de los suelos varían ampliamente dependiendo de diversos factores, y son distintos en cada región. Así, algunos de ell os pueden alcanzar varios metros de profundidad, mientras que otros no superan algunos centímetros.

TABOA DE SOLOS

LIGAZÓNS PROPOSTA POLA CIUG  (ou non):

http://www.02.ign.es/espmap/mapas_bio_bach/Bio_Mapa_02.htm

http://www.slideshare.net/sennumero/os-solos-de-espaa

http://www.bachillerato2atlantico.blogsek.es/2013/11/09/paisajes-naturales-y-problemas-medioambientales/

diversidade hídrica; natureza e medio ambiente; CIUG

10 Xullo, 2012

I.- NATUREZA E MEDIO AMBIENTE EN ESPAÑA (BLOQUE 1 PROGRAMA PAU)

3.- DIVERSIDADE HÍDRICA. TEMA: “PROBLEMATICA DOS RECURSOS HÍDRICOS E POSIBLES SOLUCIÓNS” 

España é un territorio onde a auga é escasa e está desigualmente repartida. Podemos considerar a España como un área xeográfica árida porque as precipitacións únicamente superan os 1000 mm anuais nos lugares de clima propiamente oceánico, onde chegan os efectos das borrascas atlánticas, en algunhas zonas de montaña. Nas terras de clima interior e mediterráneo as chuvias son escasas e irregulares, con veráns secos, e con intensa evaporación. Do elevado grao de aridez de boa parte das terras de España derívase a escaseza dos seus recursos hídricos.


As confederacións hidrográficas son entidades adscritas ao Ministerio de Medio Ambiente que teñen como función xestionar os recursos hídricos do territorio que se lles asignou. Os recursos hídricos son importantes nas confederacións do Norte, Douro, Texo e Ebro. Pola contra manteñen un precario equilibrio as do Guadiana, Xúcar, Pirineo Oriental e Canarias e son claramente deficitarias as confederacións do Guadalquivir, Sur, Segura e Baleares. Por elo, as políticas hídricas están orientadas á obtención de auga. Cabe diferenciar entre as políticas de transvasamentos, a desalinización da auga do mar, a recuperación dos acuíferos e os plans de saneamento dos ríos.

1.  AS POLÍTICAS DE TRANSVASAMENTOS

A desigual distribución dos recursos hídricos presentou a posibilidade dunha política de transvasamentos, ao derivar augas dun río a outro. De feito o abastecemento de cidades como Madrid, Barcelona, Bilbao, Valencia, Murcia, Alacante, Sevilla ou Cádiz depende de pequenos transvasamentos de augas e de complexos sistemas de distribución.

Para levar a cabo grandes transvasamentos son necesarias obras que, en ocasións, atopan unha forte oposición. De feito, dos proxectos existentes, únicamente se cumpriu a primeira fase do transvasamento Texo-Segura. A condución de auga a gran distancia require custosos traballos de enxeñaría e de bombeo, e pérdese moita auga por evaporación.

Doutra banda, a cesión de caudais dun río a outro pode producir cambios nos acuíferos, limitacións para ampliar o uso da auga nas cuncas fluviais de orixe, e tamén producir cambios na achega de sedimentos. Parece que se abandonou o polémico Plan Hidrolóxico Nacional que propuña unha serie de medidas entre as cales salientaba o transvasamento de caudais do Ebro cara ás terras deficitarias de auga de Levante e do Sur.

2. A DESALINIZACIÓN DA AUGA DO MAR

Na actualidade, búscase satisfacer a demanda de auga das áreas deficitarias coa instalación de plantas desalgadoras. Esta solución resulta custosa e o seu funcionamento consume moita enerxía. No entanto, a técnica para desalgar a auga do mar está a realizar numerosos progresos para abaratar os seus custos e mais o seu consumo de enerxía, e a agua que se obtén é de boa calidade. En España funcionan plantas desalgadoras nas illas Canarias e Almería, e estanse a construír novas instalación ao longo da costa mediterránea.

3.- A RECUPERACIÓN DOS ACUÍFEROS

As augas subterráneas, cuxa renovación pode representar decenas de milleiros de anos, explótanse a partir da perforación de pozos e o bombeo de auga. Este aproveita-mento foi moi intenso nas terras mediterráneas, para regar as hortas, e tamén para aquelas terras que non contan con outro recurso hídrico, como o Campo de Níxar, áreas do Maestrazgo e algúns lugares da Mancha. A extracción de auga dos acuíferos non soamente fixo diminuír o seu nivel, senón que tamén provocou o desecamento total ou parcial de áreas lacustres e palustres.

Nas áreas litorais, o risco máis grave é a salinizaciónda auga dos acuíferos. Para poder extraer auga doce, as perforacións alcanzaron ás veces os 600 m de profundidade. A falta de presión da auga doce rompe o equilibrio entre a presión que exerce esta e a auga do mar, que penetra nos acuíferos e provoca a salinización dos solos de cultivo e a perda da súa fertilidade. Esta auga non é apta para algúns usos industriais nin para o consumo.

A crecente urbanización da costa mediterránea e a agricultura e mais a gandaría intensiva coa filtración das augas residuais, xurros e produtos químicos que corromperon a calidade de moitas augas subterráneas. Para resolver estes problemas actualmente se propón inxectar auga para recargar algún acuíferos e proceder á depuración das augas que conteñen.

4.- OS PLANS DE SANEAMENTO DOS RÍOS

En España aplícanse plans de saneamento dos ríos coa finalidade de reducir a deterioración da calidade das súas augas e acadar un bo estado ecolóxico, o que significa que os seus leitos van poder ter a capacidade de xerar vida. Estes plans supoñen un maior control sobre as verteduras urbanas e industriais. Así como a instalación de colectores e plantas depuradoras de auga, para converter algúns ríos cloaca en ríos de augas limpas. Algúns exemplos témolos nos ríos Ego (País Vasco), Guadiaro (Andalucía) e Besós (Cataluña).

Un dos obxectivos do Plan Nacional de Calidade das Augas 2007-2015 e a restaura-ción dos ríos españois co fin de devolver ao seu estado natural ríos, corgos, regueiros e brañais.

TOMADO de: http://noespazoenotempo.webnode.es/tema-3-diversidade-hidrica/tema/

SEPNOSE TEMA 3  CIUG PARA PAU

SEPNOSE TEMA 3 XEO CIUG

3.1. Factores e elementos do réxime fluvial  e 3.2. Rexímenes fluviais. Os grandes cursos fluviais.  PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (HIDROGRAMAS; PERFÍS LONXITUDINAIS)

 

 

LIGAZON DE INTERESE: CONCEPTOS HIDROGRÁFICOS

LIGAZÓN PROPOSTA POLA CIUG

http://www.02.ign.es/espmap/mapas_agua_bach/Hidro_Mapa_03.htm

http://ntic.educacion.es/w3//recursos/secundaria/sociales/geografia/regimen_fluvial.html

PROPOSTA DE PPAU

CONVOCATORIA DE SETEMBRO 2002 OPCIÓN 1

Esta cuarta pregunta ten unha puntuación máxima de 3 puntos. Requírese a correcta interpretación do documento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análise) en termos, sempre que sexa procedente, de causas e consecuencias posibles. Como criterios orientativos pódense citar os seguintes: tipoloxía da imaxe (sistema de representación, tipo de información), definición de HIDROGRAMA, modelos que representan ambas gráficas (réxime fluvial pluvial mediterráneo continental e nival, respectivamente), características de ambos en relación coa distribución das temperaturas e as precipitacións, relación coa diversidade naturalde España, relación cos grandes tipos de réximes fluviais españois, cita de algúns exemplos de ríos con estes réximes, etc. Consideraranse pertinentes as referencias ao problema da desigualdade hídrica de España e aos intentos por resolvela como o Plan Hidrolóxico.

HIDROGRAMAS TIPO DE REXIMES HIDROGRÁFICOS DA P.I. (IGN.ES)

CLASIFICACIÓN DOS RIOS PENINSULARES. MASACH ALAVEDRA

1.- RIOS DE ALTA MONTAÑA

1.1.- Extensión: Cabeceiras dos ríos pirenaicos.

1.2.- Fortes pendentes e rápidas crecidas de finais de primavera e comenzos de verán.

1.3.- Forte escorrentía e escasa evaporación.

1.4.- Gran caudalosidade relativa e escasa irregularidade (coeficiente entre 2 e 5).

1.5.- Rexime nival puro con 2,5 como coeficiente máximo de caudal no mes de xuño (cfr., Caldarés no Gállego alto en Ibón de Baños) ou rexime nival de transición  con augas altas en maio e un lixeiro pico secundario outonal e polo tanto pluvial (cfr., Segre alto na Seo de Urgell).

                                                                        

2.- RIOS DE MONTAÑA MEDIA

2.1.- Extensión: Cursos prepirenaicos e das unidades de relevo +2.000 m.

2.2.- En relación cos rios da categoría anterior son rios de menores pendentes, e menor caudalosidade; pero de maior irregularidade (cfr., coeficientes de irregularidade entre 3-10).

2.3.- Reximes con caudais máximos en primavera e outono e mínimos en inverno e en verán (cfr., Gállego en Puendeluna), polo tanto reximes nivopluviais (máximo en maio) ou pluvionivais (máximo en marzo-febreiro).


3.- RIOS DA PROVINCIA ATLÁNTICA

3.1.- Extensión: Rios cantábricos e galegos.

3.2.- Bóa alimentación que garanta a estabilidade do módulo relativo dende a cabeceira.

3.3.- Coeficiente de irregularidade entre 2 e 5 (cfr., os rios de réxime nival ou nival de transición).

2.4.- Rexime de caudal con augas altas em abril de alimentación pluvionival ou pluvial oceânico, segundo a altitude da cabeceira (cfr., Miño en Ourense).

4.- RIOS DA PROVINCIA MEDITERRÁNEA

4.1.- Extensión: Rios mediterrâneos a excepción dos pirenaicos como orio Ter ou de curso largo como o rio Segura.

4.2.-En xeral, son rios curtos e de forte pendente na cabeceira.

4.3.- De caudal pobre e grande irregularidade

4.4.- Terribles crecidas e profundas estiaxes.

4.5.- Rexime pluvial con animada curva de variación estacionais de caudal:  picos en febreiro-marzo, maio-xuño e setembro-outubro (cfr., Mijares en Vilarreal).

ANÁLISE E COMENTARIO DO HIDROGRAMA DO RIO MIJARES NA ESTACION DE AFORO DE VILLARREAL EN CASTELLÓN

INTRODUCCIÓN

O estudo científico dun rio pódese facer, ben desde a perspectiva dos rios como axentes modeladores do relevo (vbgr., con erosión lineal –canóns e foces sobre materiais duros e páramos e campiñas sobre materiais brandos; formacións de terrazas, deltas, etc.), ou desde a perspectiva do trazado e xerarquización da súa rede fluvial e dos factores que condicionan o seu rexime hidrográfico.

Para os últimos dispoñemos de dous tipos de representacións gráficas moi axeitadas: o perfil da canle dun rio, expresión hipsométrica da súa conca de drenaxe, no que diferenciamos os sectores alto, medio e baixo, e o hidrograma dese rio, expresión fundamentalmente do rexime de precipitacións do matiz climático correspondente a esa conca e da diferente alimentación pluvial ou nival derivada da altimetría das súas cabeceiras, anque tamén poden intervir factores de regularización tanto antrópicos (deforestación/repoboamentos e construccións hidráulicas, encoros trasvases, etc,) como litolóxicos (térreos silíceos e arxilosos impermeables vs areosos e calcarios permeables).

ANÁLISE

Na presente proposta, trátase dun hidrograma, concretamente o do rio Mijares na estación de aforo de Villarreal en Castellón, localidade onde o curso de auga alcanza un módulo de caudal absoluto mensual de 12.72 m3/seg (cfr., ángulo inferior dereito da gráfica); pola contra, non se explicita o valor do caudal absoluto anual e tampouco do caudal relativo; é dicir, en relación á extensión da conca, que por ser descoñecida impide igoalmente o seu cálculo. En canto á representación formal, definímola como un diagrama lineal sobre táboa cartesiana en cuxas abcisas figuran os coeficientes mensuais de caudal (cociente resultado da división dun caudal mensual entre o promedio de caudais mensuais); mentras, no eixe de ordenadas figura unha escala empírica de0,1 a3 correspondendolle o valor 1 ao módulo ou promedio mensual do caudal anual, resultante da división do caudal anual entre os 12 meses do ano.

O diagrama en cuestión amosa unha animada línea de variacións estacionais de caudal en forma de dentes de serra con tres “picos” ou augas altas: febreiro con coeficiente 1.23, xuño con coeficiente 1.29 e octubro con coeficiente 1.36. Estos picos correspondense con outros tantos “vales”: xaneiro con coeficiente 0.76, abril con coeficiente 0.8 e xullo con coeficiente 0,72. Son, sen embargo, estos valores os que nos permitirían cualificar en aparente contradicción co antedito o diagrama proposto como unha curva con tendencia á regularidade, dadas as fluctuaccións sempre arredor do valor modular 1; é decir, de 12,72/12 = 1.06 m3/seg.

COMENTARIO EXTERNO

Por todo o anterior, clasificamos ao rio Mijares en Villarreal como un curso fluvial da vertente mediterránea: ao seu relativo escaso caudal, engádese un rexime de variacións estacionais moi característico do rexime de precipitacións propio do matiz mediterráneo levantino, constituido por chuvias invernais, primaverais e outonais con marcada aridez estival. Entre os trazos característicos dos rios da vertente mediterránea (excepcións: o rio Ter por pirenaico e o rio Segura pola extensión da súa conca) salientan: a forte pendente na cabeceira que garanta unha intensa escorrentía e a consecuente moderación da permeabilidade nas áreas calcarias, ser curtos, de escaso caudal e grande irregularidade, de terribles crecidas e de profundas estiaxes.

Neste punto, resulta moi significativo contrastar os datos do hidrograma elaborado polo pai da hidroloxía española Valentin Masachs Alavedra (Los rios peninsulares, 1948) cos aportados polo Instituto Geográfico Nacional (IGN). Da comparativa resulta unha disminución do módulo mensual medio de caudais que pasa a 10,91 m3/seg. e unha maior regularización das variacións estacionais que racha durante o período estival (cfr., contraste entre a máxima de xuño e mínima de agosto, 1.28 e 0.46, respectivamente), que manifestamente obedece a factores antrópicos, en última instancia asociados aos regadíos da agricultura intensiva prototípica desta rexión co importante déficit hídrico agravado polo aumento da poboación nos meses de maior afluencia turística.

LIGAZÓN DE INTERESE

http://www.ign.es/espmap/fichas_agua_bach/pdf/Ficha%20hidro_01.pdf

Addenda:

O rio Mijares de 150 kms de lonxitude e cun curso na metade do seu traxecto sobre a chaira litoral castellonense, salva un desnivel próximo aos 2.000 m desde as estribacións da Serra de Gúdar, onde ten o seu nacemento (fontes de cabeceira tan altas nesta vertente só as teñen os rios Turia, Júcar e Segura), axudando a explicar o mínimo de xaneiro. Por outra parte, a reducida extensión da conca explica a influencia monoclimática  do tipo mediterráneo levantino.

5.- RIOS DA PROVINCIA SUBTROPICAL OU ATLÁNTICO-MEDITERRANEA

5.1.- Extensión: Rios con nacemento nos Montes de León e os rios manchegos.

5.2.- Escasa caudalosidade e elevada irregularidade.

5.3.- Profundas estiaxes e crecidas menores que os rios mediterrâneos.

5.4.-Rexime pluvial com curva de variacións estacionais caracterizada por dous máximos de primavera adiantada e de outono retrasado (cfr., Jabalón en Aragonés).

3.3. Lagos humedais e augas subterráneas.

LIGAZÓNS PROPOSTOS POLA CIUG:

http://www.slideshare.net/arelar/hidrografa-en-espaa

http://www.slideshare.net/sennumero/comentario-dun-hidrograma

PRACTICO MAPA TEMÁTICO REXIMES FLUVIAIS EN ESPAÑA

Mapa Tipos de Régimen Fluvial

TIPO DE IMAXE

Mapa temático de “Reximes fluviais de España” (ver rotulación sobre o mapa para os matices de rexime pluvial, e dos símbolos da lenda para os de rexime nival). Formalmente, trátase dun mapa de superficie, e concretamente de coropletas a partir de líneas que identificamos con interfluvios (“talwegs”); é dicir das líneas de cumes, que definen as vertentes das concas fluviais. Estas “coras” aparecen complementadas con manchas hipsométricas de diversos raiados, que refiren aos sectores montañosos de maior altimetría, e reforzadas con figuras de hidrogramas, representacións gráficas das variacións estacionais do caudal dos cursos de auga.

ANÁLISE OU LEITURA DO DOCUMENTO

Atendendo aos elementos de xeito ordenado, constatamos tres vertentes, oceánica, subtropical e mediterránea, identificadas respectivamente como de rexime pluvial e pluvio-nival oceánico, de rexime pluvial subtropical e de rexime pluvial mediterráneo, en lugar das dous únicas existentes na P.I., a oceánica (cantábrico-atlántica) e mediterránea. Así, pois, no norte e NW da P.I. constatamos dous reximes fluviais, ainda que só un hidrograma (estación de aforo do Miño en Ourense (curiosamente, augas abaixo da confluencia do principal rio galego co Sil, éste de nacemento na Cordilleira Cantábrica e ca dos 2000 m.). Na rexión mediterránea, aquí de extenso litoral (queda excluido o litoral penibético do Mar de Alborán) e limitada no seu interior por sectores do Sistema Ibérico (Serra da Demanda vs Montes de Albarracín) e dos Sistemas Béticos (Sagra e Segura vs Sª Nevada), o hidrograma corresponde ao rio Foix, un pequeño curso fluvial de Barcelona (cfr., o hidrograma do rio Mijares en Castellón). Na artificial rexión subtropical, que da mesma maneira poderiamos chamala de interior ou de transición oceánico-mediterránea, o hidrograma tipo é nesta ocasión o rio Manzanares en Colmenar.

O resto dos hidrogramas corresponden a altos cursos con cabeceiras montañosas nos sistema Central e Ibérico Tajo en Buendía) ou nos Pirineos (Caldarés en Ibón de Baños e Segre na Seo de Urgell), con reximes de alimentación nival, identificables polo seu pico de augas altas de primavera ou de inicio de verán.

Recapitulando, dos factores que interveñen na clasificación dos reximes fluviais, destácanse dous: os climáticos (o rexime de precipitación e secundariamente as temperaturas -aridez estival; neste sentido, non sería arbitraria a cualificación de subtropical da provincia hidrolóxica de transición). E, os orográficos (a altimetría e secundariamente a orientación do relevo aos ventos húmidos).

Recordamos que outros factores son, os litolóxicos (solos permeables/ impermeables que acentúan ou moderan as variacións de caudal mensual e básicamente das estacionais), e os antrópicos, derivados tanto da tendencia á aridez do territorio peninsular e do crecente consumo doméstico e económico de auga, como da construcción de encoros, reguladores do caudal das concas.

COMENTARIO: Factores climáticos dos reximes fluviais da P.I.:

Los ríos de régimen fluvial pluvial tienen el caudal determinado exclusivamente por las precipitaciones. Los tipos de ríos con régimen fluvial pluvial son estos:

-Ríos de régimen fluvial pluvial oceánico, es el régimen propio de los ríos de la vertiente cantábrica. Disponen de un caudal abundante, con un máximo en invierno y un estiaje estival potente, pero no tan fuerte como el de los ríos mediterráneos. Tampoco significa que haya escasez de caudal en verano, porque los valores se refieren al propio río y este tiene un elevado caudal medio anual.

-Ríos de régimen pluvial mediterráneo puro, es el régimen propio de los ríos del litoral levantino. De caudal irregular además de escaso, tienen tres máximos -dos debidos a las lluvias de primavera en febrero-marzo y mayo-junio y el tercero debido a las lluvias otoñales en septiembre-octubre- tres mínimos -el principal debido a la sequía veraniega y otros dos más débiles en enero y marzo-abril-.

-Ríos de régimen pluvial mediterráneo continentalizado, es el régimen propio de los ríos del interior peninsular. Tienen un estiaje pronunciado y largo veraniego y con máximos en primavera -marzo, abril y mayo- y en otoño -noviembre, diciembre-.

-Ríos de régimen pluvial subtropical, es el régimen propio de los ríos más meridionales de la península Ibérica. Con un caudal muy escaso y muy irregular, tienen un mínimo muy acentuado en verano, con siete meses estando por debajo de la unidad entre mayo y noviembre. El máximo está asociado a las precipitaciones de invierno en febrero-marzo y disminuyen en enero a causa del anticiclón peninsular.

Los ríos de régimen nival tienen determinado su caudal por el aporte de la fusión de las nieves. Estamos hablando de ríos caudalosos, con un máximo de primavera (por el deshielo) y un mínimo de invierno, cuando el agua está retenida en forma sólida. Este es el régimen fluvial propio de los ríos de montaña, y podemos distinguir dentro de él dos subtipos:

-Ríos de régimen nival puro, propio de ríos situados alrededor de los 2500 metros de altitud o más. Vemos en la gráfica que su máximo se da en fecha avanzada (junio-julio), puesto que las nieves permanecen más tiempo en estado sólido a esta altitud.

-Ríos de régimen nival mixto, propio de los ríos situados en alturas inferiores a los 2500 metros. La nieve funde antes, así que su máximo principal es anterior a junio. También hay un máximo secundario en otoño, de origen pluvial. Dentro de estos ríos tenemos que distinguir entre:

-Ríos con régimen nivo-pluvial, situados entre los 2500 y los 2000 metros, con aguas altas en el mes de mayo y con un estiaje veraniego no excesivamente acusado.

-Ríos de régimen pluvio-nival, situados entre los 1800 y los 1600 metros, con aguas altas en marzo o abril y con estiaje veraniego hasta entrado el otoño.

LIGAZÓN DE INTERESE:

http://www.ign.es/espmap/mapas_agua_bach/Hidro_Mapa_03.htm

LECTURA RECOMENDADAS DA WEB ING.ES

A AUGA EN ESPAÑA (IGN.ES)

El agua es un recurso imprescindible para la vida y, por ello, también para las actividades humanas. Su comprensión desde una perspectiva integrada combina dos aspectos esenciales: por un lado, el funcionamiento natural del ciclo del agua y, por otro, la gestión que cada sociedad realiza de este recurso. Aunque parece un elemento muy abundante en nuestro planeta, el agua directamente utilizable por la sociedad está muy desigualmente repartida, y en muchos lugares las personas sufren problemas importantes a causa de su escasez o de su mala calidad.

España, en su conjunto, no puede considerarse como un país seco en el contexto mundial. No obstante, los recursos hídricos disponibles muestran enormes diferencias, debidas a la diversidad climática de su territorio. El acceso al agua constituye uno de los problemas territoriales más importantes, y es el más crítico en relación con los otros recursos naturales del país.

La diversidad de regímenes hidrológicos (nivopluvialpluvionivalpluvial oceánicopluvial mediterráneo), junto a la incertidumbre sobre la disponibilidad de agua en gran parte del territorio español, han obligado a crear importantes infraestructuras de captación y transporte de la misma. Iniciadas en la antigüedad, estas intervenciones se han prolongado hasta la actualidad, aumentando progresivamente en tamaño y complejidad. Además, estas actuaciones de carácter técnico han tenido que complementarse con el desarrollo de una amplia legislación, y con una organización administrativa específica.

La demanda total de agua también presenta importantes diferencias regionales. Desde el punto de vista cuantitativo destaca la demanda para riego, que representa cerca del 80% del total, seguida del abastecimiento urbano (14%) y de la demanda para la industria (6%). La mayor parte de la demanda se satisface gracias a los recursos superficiales, aunque en ciertas regiones la extracción deaguas subterráneas ha permitido paliar su déficit. A su vez, en los últimos años, la tecnología asociada a la desalación del agua marina ha alcanzado un gran desarrollo, y las plantas en las que se “fabrica” agua potable se están multiplicando por todas las regiones litorales de España, que se ha convertido en uno de los países más avanzados del mundo en este campo.

No obstante, el continuo aumento de la demanda, la ausencia de mecanismos eficaces de control, y la facilidad con la que se extrae el agua subterránea, han permitido que en ciertos casos se produzcan situaciones de sobreexplotación, lo que ha ocasionando graves impactos ambientales y un deterioro del recurso.

ANÁLISE E COMENTARIO DO PERFIL LONXITUDINAL DO RIO EBRO

INTRODUCCION

O estudo científico dun rio pódese facer, ben desde a perspectiva dos rios como axentes modeladores do relevo (vbgr., con erosión lineal –canóns e foces sobre materiais duros e páramos e campiñas sobre materiais brandos; formacións de terrazas, deltas, etc.), ou desde a perspectiva do trazado e xerarquización da súa rede fluvial e dos factores que condicionan o seu rexime hidrográfico.

Para os últimos dispoñemos de dous tipos de representacións gráficas moi axeitadas: o perfil da canle dun rio, expresión hipsométrica da súa conca de drenaxe, no que diferenciamos os sectores alto, medio e baixo, e o hidrograma dese rio, expresión fundamentalmente do rexime de precipitacións do matiz climático correspondente a esa conca e da diferente alimentación pluvial ou nival derivada da altimetría das súas cabeceiras, anque tamén poden intervir factores de regularización tanto antrópicos (deforestación/repoboamentos e construccións hidráulicas, encoros trasvases, etc,) como litolóxicos (terreos silíceos e arxilosos impermeables vs areosos e calcarios permeables).

ANÁLISE

O rio Ebro, un dos cinco grandes rios peninsulares, nace entre Peña Labra e Pico Tres Mares, no sector santanderino da Cordilleira Cantábrica, con fontes próximas aos2.000 mde altitude; pasa por Reinosa, Miranda do Ebro, Zaragoza, Caspe e Tortosa (localidades con estacións de aforo), formando na súa desembocadura no Mediterrâneo un coñecido delta.

O seu perfil lonxitudinal reflicte que ata a estación de aforo de Miranda é un rio de cabeceira que salva un desnível de case1500 men 200 kms; este sector alto, poderiamolo estender ata a estación de aforo de Castejón. Deste xeito, o sector medio corresponderia a rexión central da Depresión Ibérica coincidente coa província zaragozana, no que o desnivel carece de consideración; finalmente, o río encáixase para atravesar a barreira orográfica do Sistema Costeiro-Catalán, antes de percorrer a partir de Mora de Ebro un curto sector baixo, resultante da forte sedimentación do propio curso fluvial, paralela ao desaugue da conca lacustre do mesozoico, que  desde o mio-plioceno prolóngase ata hoxe.

En canto aos seus afluentes, é de sobra coñecida a disimetría das súas vertentes. Nun primeiro sector, esta disimetría é favorable á vertente ibérica dos Montes Distércicos da Serra da Demanda e de Moncayo, fronte a vertente pirenaica da rexión navarra, o que explica  que neste tramo os rios máis importantes sexan os rioxanos Tirón, Najerilla, e Iregua con fontes de nacemento próximas aos2.000 m. Sen embargo, augas abaixo fanse dominantes os colectores pirenaicos oscenses con fontes por riba dos2.500 m, como o Aragón e o Gállego, sobre os ibéricos Jalón (Jiloca e Piedra), Huecha, Martín e Guadalope, cuxas fontes superan os1.000 m. En calquera dos casos, o protagonismo no apartado da rede fluvial de colectores, corresponde ao complexo Segre-Cinca con manantiais nos Pirineos ilerdenses próximos aos3.000 m. e con caudais superiores ao do proprio rio principal.

COMENTARIO

O Ebro defínese como o terceiro rio peninsular pola lonxitude (máis de 900 kms), como o primeiro dos españois –é dicir, ata a fronteira con Portugal- pola superfície da súa conca (82.000 kms2) e caudalosidade (na desembocadura, o seu módulo absoluto é de 600 m3/seg). Sen embargo, a súa especial caracterización no conxunto hidrográfico peninsular ven dada polo seu complexo rexime de caudais por mor da intervención de factores litolóxicos e dos contrastados matices climáticos (climas de montaña, oceánico, continental e mediterráneo), a parte da mencionada disimetría morfolóxica (contraste de alimentación nival/pluvial).

Dacordo co anterior información, poderíamos explicar o rexime do Ebro, a través do seu perfil lonxitudinal e das estacións de aforo que o articulan, como un rio sectorialmente pluvionival oceánico no tramo máis próximo á cabeceira (montaña rioxana e vasca), pluvio-oceánico no curto tramo da Navarra baixa e pluvio-nival no resto ata a desembocadura. Por outra parte e conforme o rio vai reducindo desnivel e aumentando a extensión de conca, o Ebro perde caudal relativo por causas climáticas (ausencia de novos aportes de montaña, agravada pola aridez propia dunha depresión pechada ás influencias marítimas) e litolóxicas (presencia de sedimentos permeables e salinos propios dun ex-fondo lacustre), ainda que grazas ao Segre (cfr., estacións de aforo da Seo de Urgell e Lleida) e ao Cinca (estacións de aforo de Barbastro e  Fraga) logrará multiplicar a abondancia en términos absolutos. A importancia destes últimos póñese de manifesto pola cantidade e cualidade dos colectores secundarios (Cinca: Ara, Esera e Isabena; Segre: Noguera Ribagorzana e Noguera Pallaresa), responsables exclusivos de que os coeficientes de irregularidade interanual sexan no curso baixo inferiores incluso aos do curso alto en Castejón (coeficientes 2.3 vs 2.9) ou de que o máximo estacional invernal (octubro-marzo) se prolongue ata maio polo factor nival  e de que nos anos secos as profundas estiaxes, que se estenden de xullo-outubro en Miranda, se concentren en Tortosa en agosto-setembro.

diversidade climática (tema e prácticos); natureza e medio ambiente en España

9 Xullo, 2012

I.- NATUREZA E MEDIO AMBIENTE EN ESPAÑA (BLOQUE 1 PROGRAMA PAU)

2. Diversidade climática. 2.1. Factores xeográficos e termodinámicos do clima e 2.2. Elementos do clima. PREFERENTEMENTE COMO TEÓRICO

FACTORES XEOGRÁFICOS DO CLIMA DA P.I.

LATITUDE, SITUACIÓN, INFLUENCIA DO MAR, RELEVO

O clima da P.I. hai que entendelo dentro da área que comprende o flanco meridional de Europa e, a súa vez, dentro dunha extensa zona da terra que integra o dominio de clima morno. A conxugación dos factores do clima, fixos ao largo do tempo, son as causas que provocan a diversidade de matices climáticos. Entre ditas causas podemos diferenciar: os factores de orixe dinámico (Ver DINÁMICA ATMOSFERICA) e os factores xeográficos. Entre estos, os máis determinantes do clima da P.I., figuran a:

1.- LATITUDE

A P.I. está emprazada no SW de Europa e acotada aproximadamente entre os paralelos 36 (Tarifa) y 44 lat N. (Estaca de Bares). En consecuencia e tendo en conta que as rexións comprendidas entre os paralelos 65 e 30-35 son as bases de partida de masas de aire polar e ártico e masas de aire subtropical, a P.I., pola súa latitude meridional e proximidade ao continente africano, participará dos trazos térmicos edinámicos das masas de aire subtropical marítimo e continental e en segúndo lugar, polas masas de aire polar marítimo e mediterráneo, e máis raramente polas masas de aire continental e artico. Por outra parte e con independencia da súa
frecuencia, non todas as masas de aire afectan por igual ao conxunto da P.I. (ver factores 3, 4 e 5)

2.- BALANCE RADIACTIVO POSITIVO

A consecuencia da esfericidade da terra, o ángulo de incidencia do fluxo de enerxía solar varía coa latitude; xa que logo, a enerxía recibida por unidade de superficie oscila en relación con este ángulo de incidencia, sendo máximo no Ecuador, menguando cara as latitudes altas ata ser nulo nos Polos. O emprazamento da P.I. ao sul do paralelo 44º implica un balance de radiación positiva (gana máis que perde); se ben para algúns autores este balance de equilibrio se sitúa entre os 37-38º. En calquera dos casos, sobre a P.I. a transparencia do aire é tal que los valores de radiación solar, medidos próximos ao nivel do mar son moi altos (Golfo de Cádiz,Algarve, total anual medio de radiación solar por encima das 400 cal/cm2/día).

3.-  POSICIÓN ABERTA AO ATLÁNTICO E CONFIGURACIÓN MACIZA

A máis meridional e occidental das penínsulas mediterráneas constitúe unha avanzada cara o Atlántico (Cabo Roca, 9º 30’ vs Cabo Sibeal, SW de Irlanda, 10º 20’). Por outra parte, a P.I. amosa un gran desenvolvemento en lonxitude (ca 1.100 kms separan os cabos de Creus, a 3º 19’ E, de Touriñán a 9º 18’ W). A súa especial configuración orográfica está marcada pola Meseta (unidade fundamental), e os seus 650 m de altitude media sobre o nivel do mar, e polos grandes obstáculos orográficos de dirección preferentemente zonal coa excepción do sistema Ibérico. Esta estructura determinará dous características, que a influencia atlántica va a alcanzar los flancos orientales de ambas submesetas, ainda que  degradandose cara ao interior, e que as masas de aire meridianas de carácter continental se vexan obstaculizadas. Por outra parte, respecto das condicións aerolóxicas dos niveis altos non hai relevos bastantes elevados cómo para que inflúan directamente na circulación xeral atmosferica de altura.

4.- CONTINENTALIDADE PROXIMIDADE A ÁFRICA

Engadido ao seu carácter macizo e a súa altitude media, a pouca articulación do seu litoral, pode traducirse en cuestionar a influencia marítima e en sobrevalorar o grado de continentalidade coa súa suposta importancia na dinámica atmosferica estacional (cfr., alta ibérica invernal e baixas locais de estío). Ao mesmo tempo, a cercanía de África, destacada por Hessinger Cabo Alonso entre outros, xustifica a repercusión ou extensión das situacións que se orixinan na rexión
septentrional deste continente no territorio peninsular.

5.- ZONA DE TRANSICIÓN ENTRE CONCAS MARIÑAS E HOMOTERMIA MEDITERRÁNEA

A P.I. constitúe unha zona de transición entre mares de rexímes térmicos e dinámicos distintos (Mediterráneo, mar pechado). As temperaturas dos litorais peninsulares manteñen  valores suaves todo o ano, especialmente no Mediterráneo (augas superficiais do Mediterráneo en verán = 22º, en inverno, 13º; augas superficiais do Atlántico en verán = 18 º, en inverno e 12º en verán). Tal homotermia ten por efecto actuar de maneira sensible sobre a temperatura media ao largo do ano, sobre todo no litoral mediterráneo.

6.- INFLUENCIA DA DISTRIBUCIÓN ALTERNANTE DE TERRAS E MARES NA FACHADA OCCIDENTAL EUROPEA

A especial configuración da fachada occidental europea (a maior capacidade calorífica da auga sobre a terra e a súa alternancia sucesiva dende o Estreito ata Escandinavia) determina distintos mecanismos ciclónicos que enxendran unhas oposicions locais de masas de aire que favorecen a frontoxénese, revitalizando as perturbacións da Fronte Polar en vías de disipación.

7.- CORRENTE FRÍA AO W DA P.I.

Na fachada oriental do Atlántico N., ao sul do paralelo 45, o litoral euroafricano é enfriado pola ascensión de auga fría nas costas occidentais  da P.I. e de África. Este fluxo de auga fría non procede do Ártico, senón da auga fría que ascende para sustituir  a auga superficial arrastrada polos alisios. Climatolóxicamente, concrétase  no aumento da áridez  da P.I., fenómeno particularmente evidente no verán.

OUTROS FACTORES XEOGRÁFICOS

8.-  O FACTOR VEXETACIÓN

A incidencia da vexetación sobre o estado medio da atmosfera pode manifestarse de diversa maneira: a transpiración das formacións vexetais aumenta a humidade do aire favorecendo a chuvia e a súa porte inflúe igualmente no rexime térmico ao moderar as temperaturas a través
da sombra, do calor absorbido na evaporación da auga que transpiran as follas e ao dificultar a perda de temperatura  coa irradiación nocturna.

En España aaínda existe a crenza xeralizada de que a aridez é resultado da deforestación; sen embargo, non hai que esquecer a perspectiva de que os factores aerolóxicos planetarios son prioritarios sobre os demáis e que a función do bosque como condensador da humidade e da súa transferencia ao subsolo son accións de extensión local.

9.- O FACTOR ANTRÓPICO

De xeito semellante ao anterior, as aglomeracións urbanas e os complexos industriais coa súa polución e requentamento dos niveis baixos da atmosfera teñen unha influencia na creación
de microclimas. Outra cousa é o que poda acontecer un  futuro máis menos próximo.

FACTORES DINÁMICOS

A CIRCULACIÓN XERAL ATMOSFÉRICA

A circulación xeral atmosférica (promedio dos ventos dominantes, en última instancia función da rotación terrestre W-E) nas latitudes medias é sempre do W e os centros de acción (centros positivos ou altas presións, cando permanentes rexións manantiais das masas de aire, e centros negativos ou baixas presións con movemento interno ciclónico, contrario as agullas do reloxio no hemisferio norte) que afectan básicamente á P.I. son xunto ao principal, o anticiclón permanente das Azores, emprazado no atlántico subtropical e con desprazamento latitudinal segundo o movemento estacional do sol (cfr., posición en febreiro e en agosto), os marítimos anticiclóns noratlánticos, que dirixen polo seu flanco oriental fluxo de aire ártico e o continental anticiclón centroeuropeo, de carácter estacional de inverno e como tal responsable das temperaturas absolutas máis baixas; namentras, o suposto anticiclón ibérico reflecte o predominio da circulación anticiclónica nas latitudes medias en inverno.

Polo que as masas de aire se refire, as de maior influencia meteorolóxica no espazo senóptico peninsular son o a masa de aire tropical marítimode carácter  sempre inestable (por ser masa de aire quente e tb por selo húmida), a masa de aire polar marítimo de retorno de carácter potencialmente inestable (malia a súa orixe polar, o seu percorrido oceánico, máxime se ten alcanzado latitudes meridionais, a carga de humidade): namentras, a suposta masa de aire mediterránea de carácter quente e húmida en contraste coa súa contorna continental ibérica e europea pola homotermia marítima, protagoniza no inicio de outono accidentalmente unha intensa cicoxénese por mor das DANA (depresión aislada nos niveis altos). Finalmente a masa de aire tropical continental, quente e seca, protagoniza as situacións advectivas de compoñente sur, e a masa de aire polar continental fría e seca, asociada ás altas continentais europeas de inverno e en ocasións asociadas ás siberianas, as correspondientes ás situacións do nordés.

As frontes son discontinuidades de masas de aire que por definición (grandes volumes de aire) non chegan a mezclarse, só entran en contacto. A principal das frontes que afectan á P.I. é  chamada Fronte Polar, que ten a súa orixe nas costas orientais de América do Norte: Na converxencia de aire procedente dos anticiclóns subtropical e polar. A súa máxima influencia tem lugar en inverno dado os intensos contrastes térmicos nas latitudes medías tanto em superfície como nos níveis altos. Pola contra a influencia da fronte mediterránea é mínima a excepción do verán por mor da borrasca térmica norteafricana, concretamente do seu flanco norte e nas estacións equinocciais por mor do anticiclón continental europeo, concretamente do seu flanco meridional. Dependência ainda menor teñen a fronte dos alísios com orixe na fricción dos ventos intertropicais secos e húmidos e a fronte ártica, situada habitualmente diante da  fachada Noruega.

Rematamos aludindo ás situacións típicas do inverno peninsular: anticiclónica (tempo asociado: ceo despexado e descenso térmico relativo com posibles xeadas  nocturnas) norte (tempo asociado: descenso térmico, chubascos no litoral cantábrico e nevadas nas cotas altas). Situacións típicas do verán peninsularanticiclónica (tempo asociado: sem nubes e mala visibilidade) e borrasca térmica (tempo asociado: altas térmicas, bochorno no litoral e tormentoso no interior); levante (tempo asociado: altas temperaturas a sotavento e nuboso a barlovento do sistema ibérico con precipitación no litoral levantino) e sul (tempo aso ciado: as temperaturas mais altas com posibles calimas).  Situacións típicas na P.I. durante as estacións equinocciais: suroeste (tempo asociado: chuvia fina e persistente durante dias com moderación térmica) e levante con “gota fría” (tempo asociado: unha situación previa de bochorno da paso brusco a outra de precipitación de grande intensidade horária.

CORRENTE EN CHORRO (Jet Stream)

Como apunta Jansá Guardiola é necesario incluir a Circulación Xeral Atmosférica (Ver apuntamentos “DINÁMICA ATMOSFÉRICA DA P.I.”)  e o “Chorro”, en particular, entre os factores do clima de primeira orde. De inicio, sen embargo, a causa da súa baixa latitude, o solar ibérico non é propicio para a formación do Jet Polar principal, e incluso, moi a miúdo, estaria completamente ausente. Unicamente, un ramal meridional de dita Corrente podería considerarse factor da orixe dos principais períodos de tempo inestable na P.I., que de seguido analizamos estacionalmente.

Durante o verán, a Corrente en Chorro deprázase moi ao norte. Por riba do paralelo 50; nas capas baixas, os ventos do W desaparecen para dar paso a unha circulación do NE, que rixe o flanco oriental da alta marítima de Azores; ou de levante, que canaliza a baixa térmica sahariana, provocando que o tempo anticiclónico subtropical invada o territorio peninsular con altas térmicas e ausencia de chuvias.

Nos meses otoñais, un ramal meridional do Jet Polar soe seguir unha traxectoria entre los 40-55 latitude N. favorecendo o paso de numerosas perturbacións da Fronte Polar con precipitacións mais ou menos xerais.

En inverno, este ramal do sul da Fronte Polar soe establecerse entre os 30 e 45 latitude N provocando a penetración das famílias de borrascas con traxectorias moi meridionais, unha das mais habituais é a via do Golfo de Cádiz responsables dechuvias importantes e case xeralizadas na depresión do Guadalquivir.

Finalmente, en primavera, o Jet Polar sofre unha migración de conxunto cara o norte coa posibilidade de períodos perturbados en estreita relación co predomínio da circulación de tipo meridiana fronte á circulación zonal.

Ligazón de interese:

DANAS: Ihttp://www.aemet.es/documentos/es/divulgacion/estudios/dana_ext.pdf

CLIMOGRAMAS: http://xacintario.wordpress.com/2011/11/

 

SEPNOSE DO TEMA 2 DA CIU PARA AS PAU

SEPNOSE TEMA 2 XEO BACH CIUG

 

DIVERSIDADE CLIMÁTICA: FACTORES XEOGRAFICOS E TERMO-DINÁMICOS QUE INFLÚEN NO CLIMA DE ESPAÑA (TEMA 2).

España caracterízase por unha gran diversidade de tempo atmosférico e de climas, que é o resultado da combinación dun amplo número de factores e de elementos climáticos. Os factores son os aspectos que exercen unha influencia permanente e inalterable sobre o clima. Poden agruparse en dous conxuntos: factores xeográficos e factores termodinámicos.

OS FACTORES XEOGRÁFICOS

Os factores xeográficos que explican os climas españois son a latitude, a situación, a influencia do mar e o relevo.

a) latitude deEspaña,situadanazonatemperadadohemisferionorte, determina a existencia de dúas estacións ben marcadas (verán e inverno), separadas por dúas de transición (primavera e outono). En Canarias, pola súa localización no extremo sur da zona temperada,en contacto co dominio intertropical,os contrastesentre estaciónsson menos marcados.

b) situación da Península, entre dúas masas de auga de caracterísitcas térmicas distintas (o océano Atlántico e o mar Mediterráneo) en entre dous continentes (Europa e África) convértea nunha encrucillada de masas de aire de características distintas. Canarias recibe tamén influencias atmosféricas variadas debido á súa insularidade e á súa proximidade ás costas africanas.

c) A influencia do mar é escasa na Península, froito da súa grande anchura, das súas costas pouco recortadas e da existencia de relevos montañosos paralelos á costa. Este feito establece claras diferencias entre unha estreita periferia, aberta ó mar, e un ancho núcleo de terras interiores con tendencia climática continental. Pola súa parte, a influencia do mar é decisiva nos dous arquipiélagos.

d) O relevo inflúe tamén no clima a causa da disposición, da altura e da orientación.

– A disposición do relevo peninsular ten variadas repercusións.

  • Os sistemasmontañosos paralelos á costafreana influenciado mar,quesó penetra con claridade polo val do Guadalquivir. A posición (oeste-leste) da maioría dos relevos montañosos, favorece a entrada de masas de aire marítimo do oeste.
  • Non obstante, o carácter macizo da Península fai que diminúa a súa actividade ó penetrar no interior e que as súas temperaturas se extremen.
  • As concas pechadas por montañas, como as depresiónsdo Douro e do Ebro, teñen precipitacións escasas (as masas de aire descargan a súa humidade nos sistemas montañososque as bordean) e néboas frecuentes causadas polo estancamentodo aire.
  • A altura fai disminuír as temperaturas (aproximadamente 6º por cada 1000 metros de ascenso) e determina precipitacións orográficas nas ladeiras de barlovento, precipitacións “ocultas” (escarcha e rocío) e precipitacións “horizontais” (producidas polas nubes).
  • A orientación crea contrastes climáticos entre os solleiros e as umbrías.

OS FACTORES TERMODINÁMICOS

Os factores termodinámicos do clima son os responsables da circulación atmosférica ou sucesión de masas de aire, que determina os distintos tipos de tempo atmosférico e de clima.

A circulación atmosférica está rexida en altura pola corrente en chorro e, en superficie, polos centros de acción, as masas de aire e as frontes.

1. A CIRCULACIÓN EN ALTURA: A CORRENTE EN CHORRO

  • Na zona temperada na que se sitúa España, a cirulación atmosférica en altura está dirixida pola corrente en chorro ou jet stream. Trátase dunha forte corrente de vento, de estructura tubular, que circula en dirección oeste-leste entre os nove e os once quilómetros de altitude, na diferencia de altura existentente entre a tropopausa polar e a tropical. O chorro separa as baixas presións que hai sobre o polo en altura, que quedan á esquerda da súa traxectoria, das altas presións tropicais, situadas á súa dereita.
  • Os desprazamentos estacionais do chorro en latitude determinan que afecte a España principalmente en inverno, mentres que en verán se traslada cara a latitudes máis setrentionais e, polo xeral, só incide na franxa cantábrica peninsular.

2. A CIRCULACIÓN EN SUPERFICIE: CENTROS DE ACCIÓN, MASAS DE AIRE E FRONTES.

A circulación atmosférica está dirixida polos centros de acción, polas masas de aire e polas frontes:

A) Os CENTROS DE ACCIÓN son áreas de altas e baixas presións. A presión atmosférica é o peso do aire sobre unha unidade de superficie. Mídese en milibares (mb) mediante o barómetro erepreséntase nosmapasdotempomediante asisóbarasouliñasqueunen puntosconigualpresión. Nestesmapas,asisóbaras vande4en4mb.A presión normal é de 1013,5 mb, aínda que nos mapas do tempo adoite considerarse un valor de 1016 mb.

Unha alta presión ou anticiclón é unha zona de altas presións rodeada por outras de presión máis baixa. Os ventos circulan ó seu arredor no sentido das agullas do reloxo. Produce tempo estable. Unha baixa presión, depresión, borrasca ou ciclón é unha zona de baixas presións rodeada doutras de presión máis baixa. Os ventos circulan ó seu arredor no sentido das agullas do reloxo. Produce tempo estable. Unha baixa presión, depresión,borrasca ou ciclón é unha zona de baixas presións rodeada doutras de presiónmáis alta. Os ventoscirculanó seu arredoren sentidocontrarioó das agullas do reloxo. Produce tempo inestable, frencuetemente chuvioso.

Pola súa orixe, os centros de acción poden ser térmicos ou dinámicos:

  • Un anticiclón térmico fórmase cando unha masa de aire arrefría: o aire frío pesamáis, descene e exerce unha alta presión. Unha baixa térmica fórmase cando o aire se quenta: o aire quente pesa menos, elévase e exerce unha baixa presión.
  • Oscentros de acción dinámicos fórmanseendeterminadaszonasnasqueenaltura a corrente en chorro forma cristas (áreas anticiclónicas) ou valgadas (áreas depresionarias), que se reflicten en superficie.

Os centros de acción que dirixen a circulación sobre a Península son os seguintes:

  • Centros deacción anticiclónicos: oanticiclóndasAzores,quenoveránsedespraza cara ó norte e no inverno cara ó sur; os anticiclóns polares atlánticos; o anticiclón escandinavo, e os anticiclóns térmicos do continente europeo e do interior da Península, formados polo arrefriamento do chan en inverno.
  • Centros de acción depresionarios:a depresiónde Islandia;a depresióndo golfo de Xénova, formada cnado posicións de aire frío continental europeo chegan ó Mediterráneo,máis cálido e húmido, e as depresiónstérmicas do norte de África e do interior peninsular formadas polo quentamento do chan en verán.

B) As MASAS DE AIRE son porcións de aire cunhas características determinadas de temperatura, humidade e presión. Estas características adquírenas nas súas rexións de orixe, tamén chamadas rexións mananciais. Debido á latitude de España, as rexións mananciais das que proceden as masas de aire que lle afectan son a zona ártica (A), a zona polar (P) e a zona tropical (T). As dúas primeiras dan lugar a masas de aire frías e a terceira orixina masas de aire cálidas. Nos tres casos, e dependendo da superficie da rexión de orixe, poden ser masas de aire marítimas húmidas (m) ou masas de aire continentais secas (c).

Estascaracterísitcas orixinaispódensemodificar seasmasasdeairepercorrengrandes distancias. Unha masa de aire fría que descende en latitude, requéntase pola base e inestabilízase;pola contra, unha masa de aire cálida que ascende en latitude arrefríase pola base e estabilízase. Unha masa de aire orixinariamente seca que realiza un percorrido mariño, humedécese e inestabilízase; unha masa de aire orixinariamente húmida que realiza un percorrido continental, desécase e estabilízase.

C) As FRONTES son superficies que separan dúas masas de aire de características distintas. Polo tanto, a ambos os dous lados dunha fronte prodúcese un cambio brusco das propiedades do aire. A fonte máis importante para España é a fronte polar, que separa as masas de aire tropical e polar. As súas ondulaciónsconstitúen as borrascasde dúas frontes, cálida e fría, separadas por un sector cálido. Como a fronte fría avanza máis rapidamente, o sector cálido estréitase ata desaparecer (oclusión). Con iso remata a enerxía da borrasca.

TOMADO DE:

http://noespazoenotempo.webnode.es/diversidade-climatica/tema/

LIGAZÓN PROPOSTO POLA CIUG

http://www.slideshare.net/sennumero/elementos-e-factores-do-clima

http://www.slideshare.net/sennumero/elementos-e-factores-do-clima

LIGAZÓNS DE REFORZO:

http://es.scribd.com/doc/42672614/2-1-DIVERSIDAD-CLIMATICA-DE-ESPANA-FACTORES-CLIMATICOS

http://www.slideshare.net/mariomasero/tema-2-diversidad-climtica

http://www.slideshare.net/mpimienta/geografa-de-espaa-bachillerato-clima

EXERCICIO DE AUTOAVALIACIÓN SOBRE METEREOLOXIA XERAL

1.- Definición de “homosfera”: 1) Mezcla de gases con partículas líquidas e sólidas en suspensión; 2) capa de aire puro e seco; 3) etimolóxicamente, esfera de vapor con impurezas.

2.- Trazos da “heterosfera”: 1) Comprensión atmosérica e ionización; 2) estratificación dos gases e absorción das ondas radiofónicas; 3) división dos gases por densidades e fenómenos de electrificación.

3.- Compoñentes da atmósfera asociados á transferencia de enerxía radiante: 1) Hidróxeno e oxíxeno; 2) metano e helio; 3) ozono e vapor de auga.

4.- Os niveis máis fríos da atmósfera son: 1) a estratopausa e a mesopausa; 2) a tropopausa e a mesopausa; 3) a tropopausa e a estratopausa.

5.- Qué capas da atmósfera son dinámicamente estables?: 1) troposfera e estratosfera; 2) estratosfera e termosfera; 3) estratosfera e mesosfera.

6.- Formas de transferencia de c/alor: 1) radiación e irradiación; 2) conducción e difusión; 3) advención e inversión térmica.

7.- Valor da “constante solar” e porcentaxe de radiación que alcanza a superficie terrestre: 1) 2 calorías /m2/minuto e 33/100; 2) 2 calorías/cm2/minuto e 33/100; 3) 2 calorías/cm2/minuto e 17/100.

8.- Tipos de enerxía radiante: 1) Ultravioleta e de onda curta; 2) de onda larga e infrarroxa; 3) ultravioleta e de onda larga.

9.- Orixe da auga na atmósfera: 1) Pola evaporación dos rocións das augas oceánicas; 2) pola condensación das masas de aire húmido; 3) por reacción química dos compoñentes gaseosos maioritarios.

10.- Cándo aumenta a humidade absoluta?: 1) Coa dilatación; 2) co aporte de vapor de auga; 3) coa descomprensión.

11.- Cándo aumenta a humidade relativa?: 1) Coa dilatación; 2) sempre cun aporte de auga igual ou doble do valor da humidade absoluta; 3) coa comprensión do volume de aire orixinal.

12.- A presión atmosférica “standart” a nivel da mar é de: 1) 1,033 kgs/m2; 2) 1013 mb/cm2; 3)1760 mm de mercurio/cm2.

13.- Trazos do gradiente vertical de presión son: 1) o descenso rápido da presión coa altura nos niveis baixos; 2) o rápido ascenso da presión nas capas altas; 3) quentamento e enfriamento diurno.

14.- Nomes da liñas dos mapas barométricos: 1)Isobara e batimétricas; 2) isobara e isohipsas; 3) isohipsas e batimétricas.

15.- Causa principal da variación de presión no plano horizontal: 1) O quentamento e enfriamento adiabáctico; 2) o quentamento e o enfriamento diurno; 3) a inclinación do eixo da Terra e o movemento aparente do Sol.

16.- Fórmula do gradiente barométrico: 1) P-p/D-d; 2) P x D/p x d; 3) P–D/ p-d.

17.- Indicador empírico da velocidade do vento a partir do mapa de isobaras: 1) a maior ou menor proximidade das curvas barométricas; 2) o trazado curvo ou rectilíneo de ditas liñas; 3) a maior ou menor lonxitude das mesmas.

18.- Na fórmula da “forza xeostrópica”, efecto da rotación terrestre, intervén: 1) a velocidade libre do corpo e a latitude; 2) a masa do corpo e a lonxitude; 3) os factores anteriores multiplícanse por 4 ou 6 respectivamente.

19.- Trazos da circulación ciclónica no hemisferio norte: 1) centrípeta, no sentido das agullas do reloxio; 2) centrípeta, no sentido contrario ás agullas do reloxio; 3) diverxente, no sentido contrario ás agullas do reloxio.

20.- Trazos da circulación anticiclónica no hemisferio sur: 1) diverxente, no sentido contrario ás agullas do reloxio; 2) centrífuga no sentido das agullas do reloxio; 3) converxente e ciclónica.

21.- Definición de proceso adiábatico: 1) Cambio térmico en resposta ao ciclo de transición dos estados da auga; 2) cambio térmico sen intervención de axentes externos; 3) cambio térmico resultante dos desprazamentos horizontais das masas de aire.

22.- Orixe dos procesos adiabáticos: 1) Na inclinación dos raios solares; 2) no gradiente vertical de presión; 3) no estado higrométrico do aire.

23.- Fenómenos asociados á estabilidade atmosférica: 1) O fenómeno da “gota quente” e a inversión térmica en superficie; 2) a “gota fría” e a irradiación; 3) unha advención tropical na base e polar en altura.

24.- Zonas da superficie do planeta dinámicamente inestabeis: 1) Os océanos en verán; 2) os polos permanentemente; 3) os continentes no verán.

25.- Nome anglosaxón que fai referencia á dinámica das baixas ecuatoriais: 1) Doldrums; 2) banquise; 3) blizzards.

26.- Nome anglosaxón que fai referencia á dinámica das bandas intertropicais: 1) Alisides; 2) trade winds; 3)horse´s latitudes.

27.- Nome anglosaxón que fai referencia á dinámica das altas tropicais: 1) Stream convectiv; 2) 0uests winds; 3) latitudes of horses.

28.- Trazos dinámicos das latitudes medias a nivel de superficie: 1) Ventos regulares de compoñente oeste; 2) ventos do oeste de variable intensidade; 3) ventos do poñente sempre secos.

29.- Caracteres dinámicos dos casquetes polares a nivel de superficie: 1) Ventos sempre moderados de levante; 2) ás veces ventos moi fortes do leste; 3) ventos do poñente sempre secos,

30.- Definición de masa de aire: 1) Corpo de miles de kms de lonxitude de case igual temperatura e humidade; 2) corpo de centenares de metros de altura de case igual temperatura e presión vertical; 3) enorme corpo de aire comprimido en que se fragmenta a atmósfera.

31.- Orixes das masas de aire: 1) Nas depresións; 2) nas altas ecuatoriais; 3) nos anticiclóns.

32.- Definición de fronte: 1) Discontinuidade de duas masas de aire; 2) pendente inclinada que separa dous centros de acción; 3) vangarda de ataque dunha corrente de aire.

33.- Xénese dunha onda ciclónica: 1) A mezcla de duas masas de aire; 2) a cizalladura de duas masas de aire; 3) non se ten sospeita algunha.

34.- Elementos dunha onda ciclónica: 1) cabeza, tronco e cola; 2) Unha fronte e un sector quente e unha fronte e un sector frío; 3) unha cuña de aire quente e un sector frío que empurra por detrás ou resiste por diante.

35.- A fase inicial dun sistema ciclónico ideal maniféstase: 1) Con nubes e ventos nos niveis altos; 2) con descenso da temperatura e da presión; 3) con halos e aumento da presión.

36.- Cadro metereolóxico asociado ao paso dunha fronte quente: 1) descenso da presión e aumento da temperatura; 2) dominio de nimbos e circulación anticiclónica; 3) descenso térmico e nubes estratificadas baixas.

37.- Cadro metereolóxico asociado ao paso do sector de aire quente: 1) Nubes e claros; 2) mala visibilidade e subsidencia; 3) precipitación de intensidade horaria e circulación ciclónica.

38.- Cadro metereolóxico asociado ao paso dunha fronte fría: 1) Descenso térmico e nubes de desenvolvemento vertical; 2) precipitación prolongada e circulación anticiclónica; 3) aumento da presión e mala visibilidade.

39.- Cadro metereolóxico asociado ao paso do sector de aire frío: 1) aumento da presión e da circulación ciclónica; 2) ceo despexado e bóa visibilidade; 3) convección e descenso térmico.

40.- O resultado neto dunha fronte ocluída é: 1) O ascenso latitudinal e pola superficie de aire quente; 2) descenso latitudinal e pola superficie de aire frío; 3) mezcla de aire dos sous sectores e a nivel de superficie.

EXERCICIO DE AUTOAVALIACIÓN SOBRE CLIMATOLOXÍA DA P.I.

1.- Definimos clima como a caracterización do estado medio da atmósfera: 1) nun determinado momento; 2) nun determinado lugar; 3) nunha extensión e durante décadas.

2.- Carácter dos factores climáticos: 1)Permanentes; 2) intensivos; 3) arbitrarios.

3.- Tipos de factores climáticos: 1) Cósmicos e dinámicos; 2) térmicos e antropofóbicos; 3) hídricos e bioquímicos.

4.- Factores planetarios do clima da P.I.: 1) O seu emprazamento lonxitudinal ao leste de Greenwich; 2) o seu emprazamento meridional dentro da zona de latitudes medias; 3) o seu emprazamento perto do continente africano.

5.- Factores xeográficos do clima da P.I.: 1) Altitude media elevada e corrente quente de México (Gulf-stream); 2) Peninsularidade e continentalidade; 3) Disposición  meridián dos cinturóns orográficos e homotermia mediterránea.

6.- Factores bioxeográficos do clima da P.I.: 1) As políticas forestais e industriais; 2) a sobre-explotación do manto freático e a construcción de encoros; 3) a polución doméstica das grandes ciudades e o aumento do parque automovilístico.

7.- Emprazamento do anticiclón permanente das Azores: 1) Perto do Trópico de Cáncer; 2) ao norte do arquipélago luso; 3) no atlántico subtropical, segundo o movemento estacional do sol.

8.- Influencia dinámica dos anticiclóns noratlánticos: 1) Canalizan polo seu flanco meridional as perturbacións da Fronte Polar; 2) a prol da circulación no sentidos das agullas do reloxio atraen ventos húmidos do leste; 3) dirixen polo seu flanco oriental fluxo de aire ártico.

9.- Carácter do anticiclón centroeuropeo: 1) Permanente; 2) temporal; 3) estacional.

10.- Orixe do suposto anticiclón ibérico: 1) Por inversión térmica; 2) por irradiación térmica; 3) por predominio da circulación anticiclónica nas latitudes medias en inverno.

11.- Carácter da masa de aire tropical marítimo: 1) Sempre estable; 2) sempre inestable; 3) potencialmente inestable.

12.- Carácter da masa de aire polar marítimo de retorno: 1) Sempre estable; 2) sempre inestable; 3) potencialmente inestable.

13.- Carácter da suposta masa de aire mediterránea: 1) Quente e húmida; 2) morna e húmida; 3) quente e seca.

14.- Carácter da masa de aire tropical continental: 1) Quente e húmida; 2) morna e húmida; 3) quente e seca.

15.- Carácter da masa de aire polar continental: 1) Fría e húmida; 2) Fría e seca; 3) moi fría e de humidade variable.

16.- Orixe da Fronte Polar nas costas orientais de América do Norte: 1) Contrate térmico atenuado das masas de aire oceánico e continental; 2) converxencia de aire procedente dos anticiclóns subtropical e polar; 3) converxencia de correntes mariñas de desigual magnitude.

17.- Máxima influencia da Fronte Polar sobre a P.I.: 1) No inverno; 2) no verán; 3) nas estacións equinocciais.

18.- Influencia mínima da fronte mediterránea: 1) No inverno; 2) no verán; 3) nas estacións equinocciais.

19.- Orixe da fronte dos alisios: 1) O gradiente térmico ao norte e ao sul do Trópico de Cáncer; 2) o gradiente térmico en altura pola subsidencia dominante; 3) a fricción dos ventos intertropicais secos e húmidos.

20.- Emprazamento natural da fronte ártica: 1) Sobre a fachada noruega; 2) sobre as illas Kuriles; 3) sobre o litoral de Labrador.

21.- Situacións atmosféricas non adventivas: 1) Norte e “gota fría”; 2) anticiclónica e “depresión térmica”; 3) Sul e “gota quente”.

22.- Situacións típicas do inverno peninsular: 1) Anticiclónica e norte; 2) suroeste e levante con “gota fría”; 3) borrasca térmica e sul.

23.- Situacións típicas do verán peninsular: 1) Anticiclónica e norte; 2) suroeste e levante con “gota fría”; 3) borrasca térmica e sul.

24.- Situacións típicas na P.I. durante as estacións equinocciais: 1) Anticiclónica e norte; 2) suroeste e levante con “gota fría”; 3) borrasca térmica e sul.

25.- Tempo asociado a unha situación anticiclónica sobre a P.I.: 1) Ceo despexado e xeadas nocturnas; 2) ceo limpo e ventos racheados; 3) ceo sen nubes e bóa visibilidade.

26.- Tempo asociado a unha situación de verán: 1) Altas temperaturas e bóa visibilidade; 2) altas temperaturas e nubosidade baixa; 3)  altas temperaturas e chuvias convectivas.

27.- Tempo asociado a unha situación do norte: 1) Descenso térmico e ventos do NE; 2) frío e ceo encapotado de nubes; 3) frío e xeralización das nevadas.

28.- Tempo asociado a unha situación do noroeste: 1) Arrecia o vento con precitación fina dabondo; 2) forte vento a ráfagas, seguido dunha melloría relativa; 3) intensas correntes de aire ascendentes e granizadas.

29.- Tempo asociado a unha situación do suroeste: 1) Temperatura alta e aire seco; 2) trae aire quente e húmido, pero o tempo é estable; 3) temperatura morna ne constante chuvia.

30.- Tempo asociado a unha situación do sul: 1) Ventos do SE e nubes moi altas; 2) subida das temperaturas e da humidade ao norte dos sistemas orográficos; 3) ventos do SW e tormentas e chaparróns no Levante.

31.- Tempo asociado a unha situación de levante: 1) Cierzo e bochorno; 2) nubosidade e precipitacións ocasionais; 3) altas térmicas no litoral atlantico e humidade no litoral mediterráneo.

32.- Tempo asociado a fenómenos de “gota fría”: 1) Sempre estable; 2) potencialmente estable; 3) sempre inestable.

33.- Característica principal do dominio morno-quente da P.I.: 1) Alta temperatura media anual; 2) volumen pluviométrico relativamente baixo; 3) áridez estival.

34.- Características principais do dominio morno-frío da P.I.: 1) Volumen pluviométrico e amplitude térmica moi variables; 2) moderada oscilación térmica anual e mínimas rigurosas; 3) alto volumen pluviométrico de máximo estival.

35.- Ámbito da variante climática “mediterráneo oceánico”: 1) Litoral da Bética; 2) sector medio-baixo da Bética; 3) altiplanicies penibéticas.

36.- Ámbito da variante climática “mediterráneo continental”: 1) Litoral da Bética; 2) sector medio-baixo da Bética; 3) altiplanicies penibéticas.

37.- Ámbito da variante climática “mediterráneo mediterráneo”: 1) Litoral da Bética; 2) sector medio-baixo da Bética; 3) altiplanicies penibéticas.

38.- Ámbito da variante climática “mediterráneosubtropical”: 1) Litoral da Bética; 2) altiplanicies penibéticas; 3) litoral penibético.

39.- Ámbito da variante climática “mediterráneo subdesértico”: 1) Litoral da Bética; 2) litoral murciano-almeriense; 3) litoral penibético.

40.- Ámbito da variante climática “mediterráneo levantino”: 1) Litoral do SE peninsular; 2) litoral valenciano; 3) litoral valenciano e balear.

41.- Ámbito da variante climática “mediterráneo catalán”: 1) Todo o territorio da C.A. de Cataluña; 2) só as provincias litorais; 3) ás anteriores sumamos o arquipélago balear.

42.- Ámbito da variante climática “morno-frío oceánico”: 1) Pirineos e litoral cantábrico; 2) Pirineos occidentais e litoral cantábrico ata Ortegal; 3) só o litoral cantábrico.

43.- Ámbito da variante climática “morno-frío oceânico con estación seca” : 1) Galícia e cubetas intramontañosas da cordilleira cantábrica; 2) Rias Baixas, depresións galegas (Val do Sil), cubetas intramontañosas (O Bierzo, Hoya de Liébana); 3) só as Rias Baixas.

44.- Ámbito da variante climática “morno-frío continental”: 1) Pedemonte do Pirineo oriental e interior de Cataluña; 2) cabeceira do Ebro e Navarra interior; 3) as duas anteriores, engadir a meseta lucense.

45.- Ámbito da variante climática “morno-frío continental com estación seca”: 1) Submesetas e depresión do Ebro; 2) submesetas e concas medio-altas da vertente levantina; 3) as dous son básicamente correctas.

2.-  PRACTICOS CIUG

PRÁCTICO PPAU SETEMBRO 2012 OPCIÓN B. DESEÑO E PONDERACIÓN DO EXERCICIO

 

2.- Atendendo ao documento, conteste (puntuación máxima de 4 puntos):

a) Localice cinco sistemas montañosos con temperaturas medias inferiores a 7,5ºC (1 punto).

b) Comente o documento atendendo ás seguintes cuestións:

Identifique o documento e relacione as áreas coas mesmas temperaturas coas zonas xeográficas ás que correspondan. (1 punto)

Explique os factores xeográficos e termodinámicos que condicionan as áreas con temperaturas superiores a 15ºC (1 punto).

Relacione as áreas de temperaturas inferiores a 15ºC cos dominios climáticos aos que corresponden (1 punto). 

CRITERIOS AVALIACIÓN CIUG

2.‐ Atendendo ao documento, conteste (puntuación máxima de 4 puntos):

a) Localice cinco sistemas montañosos con temperaturas medias inferiores a 7,5ºC (1 punto).

– Pireneos, Sistema Central, Sistema Ibérico, Cordilleira Cantábrica, Montes de León, Serras SO de Galicia.

b) Comente o documento atendendo ás seguintes cuestións:

Identifique o documento e relacione as áreas coas mesmas temperaturas coas zonas xeográficas ás que correspondan. (1 punto)

– Trátase dun mapa temático, corocromático, con isoliñas (isotermas) que representan a temperatura media anual das distintas áreas de España (Península, Baleares e Canarias).

– Na lenda, as cores azuis reflicten as zonas máis frías (áreas montañosas do centro e norte peninsular, Submeseta Norte e cumios máis elevados dos sistemas montañosos meridionais). As cores marelas e salmón (de 12,5ºC a 17,5ºC) correspóndense coa Submeseta Sur, depresión do Ebro, áreas litorais do Cantábrico e Galicia, ademais dos vales interiores de Galicia e Dorsal Meridiana, arquipélago balear e áreas montañosas de Canarias). As cores vermellas, con temperaturas máis elevadas, correspóndense coas áreas de dominio mediterráneo levantino e andaluz, depresión do Guadalquivir e litorais das illas Canarias. 

  • Explique os factores xeográficos e termodinámicos que condicionan as áreas con temperaturas superiores a 15ºC (1 punto).

– Canto aos factores xeográficos:

España localízase en latitudes medias. Pero a latitude máis meridional (incluso subtropical no caso canario) das áreas litorais levantinas e andaluzas contribúe ao incremento da temperatura media. A altitude dos espazos sinalados correspóndese esencialmente con áreas deprimidas ou litorais, que están por debaixo dos 200 metros sobre o nivel do mar. En Canarias, a pesar das maiores altitudes, a súa posición latitudinal xustifica o valor medio máis elevado das temperaturas anuais. A proximidade ao mar. Nas costas mediterráneas o inverno é suave e o verán, caloroso, pois este mar, pechado e bordeado por relevos montañosos, actúa como un almacén de calor e non pode amortecer moito as elevadas temperaturas estivais. Polo tanto, a amplitude térmica das súas costas é moderada.

– No referente aos factores termodinámicos:

Na área mediterránea prodúcese un predominio do anticiclón das Azores durante boa parte dos equinoccios e solsticio de verán. A penetración de vagas de aire frío é menor ca nas áreas setentrionais da península. Por contra, a influenciasahariana, moi acentuada no verán, produce unha elevación das temperaturas medias. As illas Canarias constitúen un dominio climático orixinal debido á súa situación no extremo sur da zona temperada, en contacto co dominio intertropical e preto das costas africanas, o que fai que se entrecrucen influencias variadas. Dominan as altas presións tropicais (anticiclón das Azores) e o vento alisio do nordeste, que dá lugar a temperaturas cálidas todo a ano nas zonas baixas, xa que ningún mes baixa de 17 ºC, polo que a amplitude térmica é pequena (inferior a 8º C).

Relacione as áreas de temperaturas inferiores a 15ºC cos dominios climáticos aos que corresponden (1 punto).

– A área de 12,5ºC a 15ºC correspóndese cos dominios climáticos do mediterráneocontinentalizado da Submeseta Sur e a depresión do Ebro; o suboceánico (oceánico de transición ou oceánico de influencia mediterránea) dos vales interiores de Galicia e o oceánico do litoral cantábrico. A área de 10ºC a 12,5ºC correspóndese, esencialmente, co dominio mediterráneo continentalizado (ou de interior) da Submeseta Norte e montañas medias. A área de 7,5ºC a10ºC correspóndese co dominio de montaña peninsular. A área de menos de 7,5ªC de media correspóndese co dominio de alta montaña peninsular.

LIGAZÓN PROPOSTO POLA CIUG

http://www.02.ign.es/espmap/mapas_clima_bach/Mapa_clima_09.htm

MAPAS DE TEMPERATURAS MEDIAS (DOCUMENTO PARA COMENTARIO SUPRA)

A temperatura é o grao de calor do aire. Mídese en graos centígrados (ºC) mediante o termómetro. Nos mapas represéntase mediante isotermas ou liñas que unen os puntos con igual temperatura.

As temperaturas medias son máis suaves preto do mar e descenden cara ó interior, cara ó norte e coa altura. Aspectos importantesdastemperaturasenrelaciónco clima son a amplitude térmica anual e as xeadas.

A amplitudetérmicaanualou oscilacióntérmica anual é a diferencia entre a temperatura media do mes máis cálido e a do mes máis frío. En España, as amplitudes térmicas máis baixas danse en Canarias e nas costas, especialmente nas do norte peninsular

Asxeadasprodúcensecadavezqueatemperaturadoairebaixade0ºC.Podenserde irradiación (polo arrefriamento do solo que se transmite ó aire que está en contacto con el) ou de avección (pola chegada dunha masa de aire mo fría). En España, o menor número de xeadas dáse nas costas (a influencia do mar suaviza as temperaturas), e o maior, na submeseta norte e o val do Ebro, onde en inverno son frecuentes as inversións térmicas.

As temperaturas do litoral peninsular manteñen valores suaves todo o ano, pois a auga conserva a calor máis cá terra e é máis lenta en quentarse e arrefriarse polo que exerce unha influencia moderadora sobre as temperaturas.

Nas  costas mediterráneas o inverno é suave verán caluroso, pois este mar, pechado e bordeado por relevos montañosos, actúa como un almacén de calor e non pode amortecer moito as elevadas temperaturas estivais. Polo tanto, a amplitude térmica das súas costas é moderada.

O Atlántico ten unha temperatura superficial máis baixa e un gran poder de regulación térmica. En inverno compórtase como unha masa cálida respecto á Península temperando o frío, e en verán á inversa, suavizando a calor. Polo tanto, a amplitude térmica das costas que baña é baixa.

No clima oceánico (cornixa cantábrica eGalicia) astemperaturas son suaves eaamplitude térmica baixa (menos de 15 ºC), aínda que con diferencias entre a costa e o interior. Na costa, a influencia do mar determina veráns frescos (ningún mes ten temperatura media igual ou superior a 22 ºC) e invernosmoderados (a temperatura mediado mesmáisfrío estáentre6 ºCe 10 ºC),de xeito que a amplitudetérmicaé escasa(entre 9 ºC – 12 ºC). Cara ó interior,ó disminuíra influenciamariña, a temperatura do inverno é máis fría (por debaixo de 6 ºC). Paralelamente, aumenta a amplitude térmica, que se sitúa entre os 12 ºC e os 15 ºC.

No clima mediterráneo (territorio peninsular ósur da zona de clima oceánico, illas Baleares, Ceuta e Melilla)as temperaturasvarían entre a consta e o interior e de norte a sur, polo que presenta varios subtipos:

– Na costamediterránea peninsular, a costasudatlántica, o arquipiélago balear,Ceutae Melilla (clima mediterráneo marítimo) as temperaturas aumentan de norte a sur e presentan amplitudes medias (12 ºC – 15/16 ºC), con veráns que superan os 22 ºC e invernos suaves pola influencia do mar (a media do més máis frío non baixa de 10 º C).

– O interior peninsular, excepto a zona media do val doEbro (clima mediterráneo continentalizado) presenta temperaturas conamplitudes altas,superiores a 16 ºC. En función das características térmicas, pódense distinguir os seguintes subtipos:

  • O subtipo da meseta norte e das terras altas de Guadalajara, Teruel e Cuenca, con veránsfrescos (media do mes máis cálido inferior a 22 ºC) e invernos fríos (media do mes máis frío entre 6 ºC e -3 ºC), con frecuentes xeadas e néboas.
  • O subtipo da submesentasur e bordos do val do Ebro, con veráns calurosos(media do mes máis caloroso igual ou superior a 22 ºC) e invernos fríos, aínda que con menor incidencia das xeadas.
  • O subtipo da submesentasur e bordos do val do Ebro, con veráns calurosos(media do mes máis caloroso igual ou superior a 22 ºC) e invernos fríos, aínda que con menor incidencia das xeadas.

– No sueste peninsular e a zona media do Val do Ebro (clima mediterráneoseco, subdesértico ou estepario) as temperaturas permiten distinguir entre:

  • A estepa cálida da zona costeira do sueste, con medias anuais arredor dos 17 ºC – 18 ºC econ invernos moi suaves (non baixan de 10 ºC).
  • A estepafría do suesteinterior(lesteda Mancha e Albacete) edazonamediado valdo Ebro, con temperaturamediaanual inferior a 17 ºC e invernosmoderadosou fríos (entre 6 ºC e 10 ºC e entre 6 ºC e -3 ºC, respectivamente).

Nos territorios situados a máis de 1000 metros de altitude (clima de montaña) as temperaturas caracterízanse porunhamedia anualbaixa(sempre inferior a10ºC),veráns frescos (ningún mescon temperatura media igual ou superior a 22 ºC) e invernos fríos (algún mes con temperatura media próxima ou por debaixo de 0 ºC), o que fai que sexan frecuentes as precipitaciónsen forma de neve. Asmontañas incluídas naáreadeclima oceánico (Pirineos ecordilleira Cantábrica) nonteñen ningún mes seco e presentan veráns frecos mentras que as montañas do centro e sur, incluídas na área mediterránea, teñen temperaturas estivais máis altas, superándose os 22 ºC nalgúns sectores  e poden ter un ou dous meses secos.

As illas Canarias constittúen
un dominio climático orixinal debido á súa situación no extremo sur da zona temperada,
en contacto co dominio intertropical e preto das costas africana o que fai que se entre crucen influencias variadas. Dominan as altas presións tropicais (anticiclón das Azores) vento alisio do nordeste, que dá lugar a temperaturas cálidas todo a ano nas zonas baixas, xa que ningún mes baixa de 17 ºC, polo que a amplitude térmica é pequena (inferior a 8º C). Nas zonas altas disminúe a temperatura.

PRÁCTICOS noespazoenotempo.webnode.es/diversidade-climatica/practicos/

CONVOCATORIA DE XUÑO 2004 OPCIÓN 2 = CONVOCATORIA DE XUÑO 2008

OPCIÓN 2

Esta cuarta pregunta terá unha puntuación máxima de 3 puntos. Requírese a correcta interpretación do documento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análise) en termos, sempre que sexa procedente, de causas e consecuencias posibles. Como criterios orientativos poden citarse os seguintes: tipoloxía da imaxe (mapa analítico, cualitiativo), o reparto espacial das precipitacións, as tres Iberias pluviométricas, factores do reparto, causas e consecuencias, relación con outros elementos climáticos, incidencia na definición das paisaxes vexetais e das rexións agrarias, etc. Valoraranse as referencias aos déficits hídricos en diversas rexións e á polémica dos trasvases.

LIGAZÓN PROPOSTO POLA CIUG

http://www.02.ign.es/espmap/mapas_clima_bach/Mapa_clima_05.htm

MAPA DE PRECIPITACIÓNS MEDIAS (DOCUMENTO PARA COMENTARIO SUPRA)

A precipitación é a caída de auga procedente de nubes, tanto en forma sólida como líquida. Mídese co pluviómetro en milímetros (mm) ou litros por metro cadrado (un milímetro de precipitación equivale a un litro por metro cuadrado). Nos mapas represéntase mediante isohietas ou liñas que unen puntos de igual precipitación.

As precipitacións orixínanse pola elevación, arrefriamento e condensación do vapor de auga contido no aire. Segundo a causa da elevación do aire, a precipitación pode ser orográfica (debida ó relevo), convectiva (polo quentamento do chan) ou de fronte (ó entrar en contacto dúas masas de aire de características distintas a fría intróducese por debaixo da cálida, obrigándoa a ascender).

En España, as precipitacións caracterízanse por un volume anual modesto e por unha gran variabilidade interanual, estacional e espacial, en función da diversa influencia de factores, como a latitude, a apertura ó mar e o relevo.

No clima oceánico (cornista cantábrica e Galicia) as precipitacións son abundantes e regulares. O total anual supera os 800 mm e os días de chuvia son máis de 150 ó ano. A súa distribución ó longo do ano é bastante regular, xa que son áreas que se atopan baixo a continua acción das borrascas da fronte polar. Así e todo, adoita darse un máximo de precipitación en inverno, coincidindo coa maior frecuencia de paso das ditas borrascas, e un mínimo relativo en verán, debido a presencia do anticiclón das Azores, desprazado ó norte. O mínimo relativo pode dar lugar a un máximo de dous meses secos que indica a transición ó clima mediterráneo continentalizado. As chuvias caen de xeito suave, o que favorece a súa filtración no solo.

Nas áreas de clima mediterráneo (territorio peninsular ó sur da zona de clima oceánico, illas Baleares, Ceuta e Melilla) as precipitacións son escasas e irregulares. O total anual é inferior a 800 mm. A distribución caracterízase pola seca en verán, motivada polo desprazamento cara ó norte do anticiclón das Azores nesta época do ano; e, secundariamente, pola acción do anticiclón continental do norte de África sobre o sur peninsular. Os máximos de precipitacións son equinocciais, salvo nas zonas máis abertas á influencia do Atlántico, onde teñen lugar en inverno. As precipitacións caen en moitas ocasións en forma de fortes treboadas que, unidas a unha importante deforestación das vertentes, causan unha profunda erosión do solo.

Nesta área podemos establecer diferencias entre as zonas de clima mediterráneo marítimo, clima mediterráneo continentalizado e o clima mediterráneo seco, subdesértico ou estepario.

– O clima mediterráneo marítimo comprende a costa mediterránea peninsular (agás o sueste), a costa sudatlántica, o arquipiélago balear, Ceuta e Melilla. As precipitacións son escasas (entre 800 e 300 mm ó ano) e varían entre a costa mediterránea e a sudatlántica.

· Na costa mediterránea son menores porque as borrascas atlánticas son esporádicas e chegan moi modificadas, pois perden a súa humidade ó atravesar a Península e as barreiras montañosas paralelas á costa mediterránea. O máximo principal dáse en outono, pola maior frecuencia de situacións do leste, tormentas e gotas frías, que teñen a súa orixe nun Mediterráneo moi requentado no verán.

· Na costa sudatlántica, as precipitacións son máis abundantes, ó atoparse máis afectada polo paso das borrascas atlánticas, sobre todo as formadas no SO peninsular e no golfo de Cádiz. O seu máximo principal dáse en inverno ou en outono-inverno.

– O clima mediterráneo continentalizado comprende o interior peninsular, excepto a zona media do val do Ebro. Caracterízase polo seu illamento das influencias marítimas, o que lle dá un carácter continentalizado. As precipitacións, tamén entre 800 e 300 mm anuais, presentan diferencias notables.

· No centro das depresiósn castelás e do Ebro son menores, pois esta zona está encaixada entre unidades do relevo. Presentan un mínimo secundario en inverno, pois o frío do solo faverece ou reforza as situacións anticiclónicas. O máximo ten lugar nas estacións equinocciais, sobre todo en primavera, cando o debilitamento dos anticiclóns invernais permite o paso das borrascas atlánticas.

· No sector occidental do interior peninsular, as precipitacións son máis abundantes, pola maior frecuencia de paso das borrascas atlánticas. O máximo ten lugar principalmente en inverno.

– O clima mediterráneo seco, subdesértico ou estepario, comprende o sueste peninsular e a zona media do Val do Ebro. As precipitacións anuais son inferiores a 300 mm, o que lle dá caráter estepario a ambas áreas:

· No sueste, a aridez obedece a que a zona se atopa ó abeiro das borrascas atlánticas gracias ós relevos das cordilleiras Béticas, a que chegan con dificultade as borrascas mediterráneas e a qeu son frecuentes as adveccións secas de África. Só as perturbacións que penetran polo estreito de Xibraltar ou as formadas ocasionalmente no mar de Alborán provocan precipitacións. No cabo de Gata chégase ó clima desértico (menos de 150 mm de precipitación anual).

· Na zona media do val do Ebro, a aridez débese ó illamento das borrascas atlánticas polo Sistema Ibérico e á nula influencia do Mediterráneo debido á posición da cordilleira CosteiraCatalana.

Na área de montaña, é dicir, en aqueles territorios situados a máis de 1000 metros de altitude as precipitacións adoitan superar os 1000 mm ó ano. Este clima conta cunhas características específicas, pois a medida que ascende en altura as precipitacións aumentan e as temperaturas disminúen, aínda que presentan variacións:

– As montañas do norte peninsular, incluídas na área de clima oceánico (Pirineos e cordilleira Cantábrica) non teñen ningún mese seco e presentan veráns frescos.

– As montañas do centro e sur, incluídas na área mediterránea (o resto das montañas peninsulares), sofren unha notable reducción pluviométrica en verán, que pode dar lugar a un ou dous meses secos, e teñen temperaturas estivais máis altas.

As illas Canarias constitúen un dominio climático orixinal debido á súa situación no extremo sur da zona temperada, en contacto co dominio intertropical e preto das costas africanas. As precipitacións son moi escasas nas zonas baixas. Nas illas occidentais encóntranse entre 300 e 150 mm ó ano (clima estepario ou subdesértico); e en Lanzarote, Fuerteventura e terras baixas de Gran Canaria non alcanzan os 150 mm ó ano (clima desértico).

Tomado de: noespazoenotempo.webnode.es/diversidade-climatica/practicos/

LIGAZÓN DE INTERESE

A&C DUN MAPA PLUVIOMÉTRICO DA P.I.

http://geoperspectivas2bachiller.blogspot.com.es/2011/05/mapa-de-la-peninsula-iberica-en-el-que_29.html

2.3.– MAPA TEMATICO DE CLIMAS DE ESPAÑA

Análise e comentario de mapa tematico: Climas de España

http://luisamariaarias.files.wordpress.com/2011/07/los-climas-de-espac3b1a2-mapa-mudo.jpg

los-climas-de-espac3b1a2-mapa-mudo

TIPO DE IMAXE

O documento cartográfico proposto polo Departamento de Xeografia do IES San Tome de Freixeiro o clasificamos como un mapa tematico de coropletas (localización, extensión e distribución en superficie dos matices climaticos en España), representado gráficamente por medio dunha gama de grises e dunha trama de raiados e puntos dentro.

O tempo, obxecto de estudo da meteoroloxía, é o estado físico da atmósfera, nunha localidade ou nunha rexión, durante un periodo cronolóxico curto, o que as persoas percibimos día a día. O clima, pola contra, establécese a partir da sucesión habitual de estados de tempo ao largo dunha larga serie de anos, nunca menor de trinta. O estudo do clima básase nos datos sistemáticamente aportados pola rede de estacións do INM.

ANALISE OU LECTURA DO DOCUMENTO

Dos nove matices climáticos peninsulares e dos catro correspondientes ás Illas Canarias que aporta a cartografía do I.G.N. para o nivel de Bacharelato no seu portal web, a principal fonte informativa para o presente traballo, o documento propuesto os reduce a sete: SUBTROPICAL (Arrecife, Lanzarote), DE MONTAÑA (Madrid – Puerto de Navacerrada), ATLÁNTICO (Bilbao), MEDITERRANIZADO TIPICO (Palma de Mallorca), CONTINENTALIZADO (Molina de Aragón) , CONTINENTALIZADO MUY SECO (Toledo),ARIDO (Almería).

A continuación incorporando a lectura do mapa en cuestión pasamos a caracterizalos moi xenéricamente a través dos climogramas de estacións representativas.

A continuación incorporando a lectura do mapa en cuestión pasamos a caracterizalos moi xenéricamente a través dos climogramas de estacións representativas.

Clima_Graf_10 (1)

Clima subtropical canario dos sectores de menor altitude, especialmente da provincia de Las Palmas de Gran Canaria. Sus trazos definitorios son: unha TMA de 20ºC, unha oscilación térmica inferior a 10 e un VPA de 300 mm e máis de 6 meses de aridez. A destacar, xunto á insularidade o factor latitudinal co contraste simple de dous únicas estacións. A maiores, significativa oposición co clima das medianías húmidas da provincia de Santa Cruz de Tenerife (TMA, ca 15ºC; ATA, menos de 10 ºC; VPA, superior a 600 mm)

Clima_Graf_01

Clima da fachada costeira noroccidental da P.I., especialmente do sector cantábrico. Os seus trazos definitorios son: TMM frescas en inverno e suaves en verán e polo tanto con reducida oscilación térmica, e cunha elevada pluviosidade de moderada variabilidade anual (ca 3/1). A destacar os factores da influencia dos dominantes ventos atlánticos e das familias de borrascas asociadas.

Clima_Graf_01

Clima de montaña que segundoa latitude (cfr., insolación e orientación a barlovento dos ventos, xa sexan de latitudes medias ou dos alisiós) e a altimetría (gradiente térmico vertical) amosa gran diversidade entre a montaña septentrional, as unidades interiores e mediterráneas ou a montaña canaria. No caso da estación de Navacerrada encontramos como trazos definitorios, elevada pluviosidade e amplitude térmica con seis meses por debajo de 0ºC.

Clima_Graf_07

Clima mediterráneo de litoral de invernos suaves e veráns cálidos e equilibrada amplitude térmica por encima de los 15ºC, valor que comparte coa TMA. O trazo máis definitorio e a marcada estacionalidade pluviométrica sobresaliendo os picos equinocciais especialmente ou de outono (cfr., fenómeno DANA ou de “gota fría”) e no medio os meses de intensa aridez. A destacar a importancia de microclimas en función da latitude, da altitude e a distancia do mar.

Clima_Graf_09

Clima árido so sudeste peninsular. O seu trazo definitorio principal é a escaseza de precipitación invernal e o déficit hídrico todo o ano, xunto a unha dinámica térmica de invernos suaves e verans cálidos. Contraste interior /litoral. Factores a destacar son o latitudinal e a exposición a barlovento dos ventos desecantes do sur.

Clima_Graf_04

Clima continentalizado da submeseta norte. Os trazos definitorios son: Elevada amplitude térmica con veráns moderadamente cálidos e invernos fríos e precipitacións moderadas de invierno e escasas de verán. A destacar como factores unha relativa influencia oceánica (basculamento da Meseta) cunha prevalencia da situación anticiclónica sobre a altiplanicie.

Clima_Graf_05

Clima continentalizado da submeseta sur e do sector central do Val do Ebro. Trazos definitorios: Invernos menos frios que no matiz anterior e veráns cálidos con escasas precipitacións (cfr., chuvias convectivas ou de tormenta). Reiterar factores do clima da submeseta norte, destacando agora o factor latitudinal.

COMENTARIO

A diversidade dos climas españois é froito da interrelación entre os factores e os elementos que o determinan.

Os principais factores que afectan ao clima de España son de dous tipos:

– Xeográficos: A latitude que inflúe directamente na insolación e na circulación atmosférica e indirectamente en variacións estacionais (inclinación do eixe do planeta e movemento de traslación alrededor do sol). Mentras, a situación xeográfica e a influencia do mar, xunto ao relevo explican moitas das variacións a escala local.

– Atmosféricos: A circulación xeral da atmósfera, tanto en altura (Jet Stream) como en superficie, explica a extraordinaria diversidade de tipos de tempo.

Os principais elementos que definen ao clima son:

– A precipitación, que pode producirse tanto en estado líquido como sólido (neve, saravia) e que medimos a través da precipitación absoluta (mensual e anual) e da duración da estación chuviosa e da aridez.

– A temperatura (temperatura media anual ea oscilación térmica) é o outro elemento esencial para comprender o clima

– Aos anteriores sumamos a insolación (horas de sol ao ano), a humidade e a evapotranspiración (índices de aridez), a presión atmosférica e o vento (cfr., situacións anticiclónicas e adventivas do W).

A combinación dos factores e elementos climáticos na análise dos diferentes tipos de tempo permítenos comprender a distribución de tipos de clima en España, que en síntese poderíamos reducir a dous, omorno subtropical de fachada oceánica para o conxunto peninsular e o tropical marítimo para as Illas Canarias

 

2.4. TIPOS DE TEMPO 

PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (MAPAS DO TEMPO)

ANÁLISE E COMENTARIO DE MAPAS DO TEMPO

comentario-de-un-mapa-del-tiempo

GUÍA PRÁCTICA DE A & C DUN MAPA SENÓPTICO DO TEMPO

1.- APROXIMACIÓN PREVIA AO DOCUMENTO:

A)  Tipo de mapa: De superficie ou mapa de isobaras. De altura ou mapa de isohipsas (vbgr., topografías de 250, 500 ou  750 mb).

B)   Ámbito astronómico: Delimitación aproximada de coordenadas. Area (hemisferio norte) e huso (hemisferio occidental).

C)  Ámbito xeográfico: Delimitación aproximada das superficies continentais e marítimas representadas e da posición relativa da Península Ibérica (desprazada á mitade dereita).

D)  Identificación de elementos da Circulación Xeral Atmosférica (C.X.A.; nas latitudes medias sempre de poñente) presentes: Centros de acción (anticiclóns e borrascas, diferenciando fixos de estacionais e as baixas migratorias das térmicas) e frontes (fríos, quentes e ocluidos).  A descripción destes elementos resérvase, sen embargo para a análise.

2.- ANÁLISE (só dos elementos determinantes do tempo sobre a P.I.) :

A)  Centros de acción:

1)    Anticiclóns:

– Posición astronómica e xeográfica e área de influencia (cfr., extensión das isobaras).

–  Valor barométrico  absoluto do centro da alta presión (o indicado no mapa). Con experiencia tb o valor cualitativo (vbgr., alta moderada ou moi alta ata os 1040 mb, nota distintiva das altas continentais en inverno).

–  Circulación de aire dominante respecto da P.I. (cfr., flancos anticiclónicos/flancos de centros de diverxencia de aire en sentido das agullas do reloxio no hemisferio norte). Función fundamental na clasificación da situación atmosférica de tipo adventivo (vs básica, anticiclónica ou de borrasca térmica).

– Masas de aire asociadas (cos trazos termohigrométricos propios das respectivas rexións orixinais –subtropicais vs polares e oceánicas vs continentais).

2)    Ciclóns:

– Posición astronómica e xeográfica e área de influencia (extensión das isobaras).

– Valor barométrico do centro da baixa presión (Rec., a profundidade da borrasca aumenta o gradiente barométrico horizontal; é dicir a velocidade do vento). 

– Circulación de aire dominante respecto da P.I. (cfr., flancos ciclónicos/flancos de centros de converxencia de aire en sentido contrario ás agullas do reloxio no hemisferio norte). Función fundamental na clasificación da situación atmosférica de tipo adventivo (vs básica, anticiclónica ou de borrasca térmica).

3) Masas de aire asociadas á circulación de aire dos seus flancos (diferenciar entre borrascas migratorias marítimas e continentais  e borrascas térmicas de circulación vertical convectiva).

4) Frontes:

– Posición (astronómica e xeográfica) e lonxitude aprox. en miles de kms (canto máis largos a súa dinámica é máis moderada).

– Direción e causas desta traxectoria (cfr., a circulación xeral e rexional).

– Masas de aire en contacto (cfr., o gradiente térmico –aire frío = pesado e aire quente = lixeiro- reforzando as consecuencias da velocidade de ataque do frente)

3.- COMENTARIO:

A)  Definición da situación atmosférica como resultado da análise anterior (anticiclónica/invernal, depresión térmica/estival ou adventiva/invernal-equinoccial). Pódese, si o mapa o permitira, ampliar este apartado suxerindo a situación precedente e a que previsiblemente a sustitúa.

B)   Relación do cadro metereolóxico xeral (á escala P.I.) asociado á situación metereolóxica elexida e o rexional, conjugando neste caso os factores xeográficos correspondientes).

C)   Finalmente, considerar el impacto (reforzando/alterando a clasificación da situación atmosférica elexida) da circulación en altura (cfr; o fenómeno da “gota fría”) .

MAPAS METEREOLÓXICOS PROPOSTOS POLA CIUG (PPAU 2002-2003)

V. NOVAS DIRECTRICES.

Esta cuarta pregunta terá unha puntuación máxima de 3 puntos. Requírense a correcta interpretación do documento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análise) en termos, sempre que sexa procedente, de causas e consecuencias posibles.

Como criterios orientativos pódense citar os seguintes: tipoloxía da imaxe (MAPA DE ISOBARAS, representación sinóptica, simboloxía), situación que representa (SITUACIÓN DO SUROESTE, con baixa posición en latitude do anticiclón de Azores, das depresións e sistemas frontais, típica do invierno), circulación do oeste, guiada pola corriente en chorro o altura, consecuencias de inestabilidade atmosférica ligadas ao paso de perturbacións frontais, ventos fortes do suroeste sobre a fachada occidental da Península Ibérica, etc. Valoraranse as aportacións que incidan sobre a alternancia de situacións atmosféricas ao longo do ano na definición dos climas españois.

A & C DE UN MAPA SENÓPTICO DEL TIEMPO 1 (CIUG (PPAU 2002)

1.- APROXIMACIÓN PREVIA AO DOCUMENTO:

El TIPO DE REPRESENTACIÓN corresponde a un mapa de isobaras (isolíneas de igual presión con valor reducido al nivel del mar (vs mapa de isohipsas/curvas de nivel y de isotermas); es decir, de un mapa barométrico de superficie(vs mapas barométricos de altura, en los que la topografía más común es la de 500 mb, equivalente aproximadamente a 5.500 m. sobre el nivel del mar). La función del mapa metereológico de superficie es la de identificar los centros de acción en los que nacen las masas de aire (anticiclones), las altas y bajas presiones que gobiernan la circulación del aire en superficie y los ciclones (de ciclón = contrario a las agujas del reloj en el hemisferio norte) o borrascas con sus frentes asociados a la inestabilidad atmosférica o “mal tiempo” (vs “buen tiempo”, de cielo despejado, o anticiclónico). El ejercicio de comentario metereológico tiene como resultado final la clasificación de la situación que caracteriza un determinado territorio (en las PPAU, la P.I.) y su cuadro metereológico correspondiente; en parte, un factor de la variable estacional (solsticial -invernal/estival- o equinoccial -primavera/otoño) y en parte un factor de los factores geográficos (lluvias orográficas, fenómeno föehn; homotermia mediterránea, oscilación diurna, etc.).

El ESPACIO SINÓPTICO se halla delimitado por los paralelos 30-60 (cfr., latitudes del Trópico de Cáncer y del Círculo Polar), es decir de cinturones de altas subtropicales y bajas presiones subpolares respectivamente y como tales de las celdas de divergencia (en altura de subsidencia) y de convergencia (en altura de convección) de los vientos a nivel de superficie. Por otro lado, el meridiano 0 (Greenwicht Mean Time), que sabemos pasa por Valencia, divide el planeta en dos hemisferios, evidenciando un espacio sinóptico con maior representación de husos de longitud occidental (expliable en mapas de previsión metereológica donde la circulación dominante es del W -no es casual que la CIUG elija la situación de flujo con este componente W); en definitiva, el centro -no geométrico- de este espacio es la P.I., que quedaría definido en términos geográficos por el océano Atlántico norte (cfr., ángulo superior derecho, isla de Terranova) y la fachada occidental europea y norteafricana, con un interior continental limitado a la vertical Báltico – Mediterráneo occidental-Sahara central.

Por último, cerramos este capítulo introductorio con la relación de los SÍMBOLOS identificadores de los elementos de la dinámica atmosférica presentes en el mapa propuesto: Dos centros de acción positivos separados por una borrasca térmica, en latitudes subtropicales; una familia de borrascas migratorias en latitud intermedia con sus respectivos frentes (fríos y cálido), y finalmente, una profunda depresión a la altura de Escocia asociada a un frente ocluido y un marginal anticiclón polar por encima del paralelo 60 que pasa por Estocolmo.

NOTA: Los 2 primeros párrafos son comodines, mientras el tercero habría que adaptarlo a una nueva propuesta (Vbgr. Mapa 2 CIUG PPAU 2003). VER INTRO INFRA

2.- ANÁLISIS (limitado al tiempo sobre la P.I.) Y COMENTARIO INTERNO.-

De todos los centros de acción referidos, los que tienen influencia en la determinación del tiempo atmosférico de la península Ibérica son el anticiclón subtropical atlántico que identificamos con el Anticiclón permanente de Azores y la depresión subpolar que identificamos con la Depresión de Islandia, ambos en el mapa  con el característico desplazamiento meridional en la estela del movimiento estacional del sol con 2 meses de retraso respecto del solsticio de invierno (vs ascenso latitudinal en agosto). En el mapa propuesto su influencia en el tiempo atmosférico peninsular se manifiesta de forma indirecta con el paso de las borrascas atlánticas (cfr.,teoría del frente polar); al contrario de lo que es habitual cuando el Anticiclón de Azores (nada ocurre sin su acción/omisión) ocupa su posición normal, es decir sobre el archipiélago que le da nombre. 

En relación al Anticiclón de Azores, la extensión de la isobara de 1024 mb de esta alta presión subtropical (ca paralelo 30) a lo largo de la fachada norteamericana sugiere la existencia de una dorsal que enlazaría con el potente anticiclón americano de inviernoo con un anticiclón polar atlántico (cfr., carácter macizo del continente y la presencia de la corriente marina fría del Labrador, responsable de las nevadas sobre una ciudad marítima como Nueva York a la altura de Lisboa). Siguiendo el sentido de las agujas del reloj, la circulación centrífuga de su flanco oriental provoca un desplazamiento meridiano de masa de aire (cfr., la dirección N-S de las isobaras), reforzado por la circulación ciclónica dominante en el flanco occidental de la Depresión de Islandia. Estas masas de aire son por su origen polar muy frías y al descender rápido (cfr., proximidad de las isobaras) hasta latitudes meridionales generan un frente frío. En este sector del mapa y concretamente sobre el archipiélago de las Azores reinaría una SITUACIÓN ADVENTIVA DEL NORTE asociada, junto al descenso térmico, a la formación de cúmulo-nimbos y a la precipitación en forma de chubascos (fruto de la condensación en altura de masas de aire subtropicales intensamente humedecidas por la evaporación de rociones oceánicos y ahora levantadas por el efecto de cuña del aire frío, más pesado).

En relación a la Depresión de Islandia, ésta, por el contrario, se nos presenta isobáricamente bien definida (isobaras como curvas cerradas y de radio corto) por el carácter extremo de su mínima presión (876 mb), lo que no impide la formación de una vaguada barométrica con la borrasca situada en su vertical a la altura de Finisterre de presión igualmente muy baja (888 mb). Por sus respectivos flancos meridionais, la circulación centrípeta contraria a las agujas del reloj favorece corrientes de componente W., que reforzarían las altas presiones saharianas en este caso por su flanco setentrional; junto con la circulación en altura (siempre del W), son responsables de que la familia de borrascas penetren en el interior del continente, si bien progresivamente moderadas en su dinamismo metereológico. En estos sectores del mapa, ya estemos hablando de las Islas Británicas como de la Península Ibérica se establecen SITUACIONES ADVENTIVAS DEL SUROESTE; es decir, asociadas a un tiempo de temperaturas más moderadas como aire procedente del sur y de prolongada lluvia fina como aire húmedo.

NOTA: El primer párrafo es comodín, los dos siguientes habría que adaptarlos (vbgr., posición y valor barométrico).

Centrándonos en la Península Ibérica podríamos recapitular diciendo que unfrente frío, con vórtice a la altura de París, acaba de barrer la mitad setentrional de la península de W-E sin que ello aparentemente haya producido maior inestabilidad, si tenemos en cuenta los valores de presión en la mayor parte del territorio alrededor de la presión normal (cfr., isobara de 1016 mb sobre Madrid). Sin embargo, por detrás del sector de aire frío está entrando un frente cálido empujado por vientos de suroeste moi húmedos que provocarán lluvias especialmente en el cuadrante NW y a barlovento de la cordillera cantábrica (en este caso en laderas a mediodía);pero, en ningún caso en el Valle del Ebro y en la vertiente levantina por mor del efecto föehn a sotavento del Sistema Ibérico.

Por lo que a la circulación en altura se refiere no cabe una alteración brusca de la situación en superficie; todo lo más, la formación de un ramal sur de laCorriente en Chorroa favor de una trayectoria más meridional del Frente Polar y de las borrascas migratorias (vbgr., por el Golfo de Cádiz). La razón no es otra que la consolidación del Jet Stream (Corriente en Chorro) en invierno, cuando el máximo en el gradiente térmico favorece la circulación zonal (vs circulación meridiana propia de periodos equinocciais y causa de la formación de “gotas frías”/DANAs, muy violentas al producirse la subsidencia sobre superficies recalentadas (vbgr., Mediterráneo al final del verano)

NOTA: El primer párrafo puede servir de referencia, aunque lo normal es rehacerlo de nuevo porque las situaciones del oeste (O/SW/NW) tienen una apariencia muy variable. Los dos últimos, pueden actuar de comodines.

3.- COMENTARIO EXTERNO en galego (literalmente comodín).

Comentario externo: a dinámica estacional da P.I. en superficie

Rematamos aludindo ás situacións típicas do inverno peninsular: anticiclónica, cando sobre a P.I. hai un anticiclón no mapa de superficie; poden ocurrir dous cousas nas capas altas da atmósfera, ben que haxa tamén un anticiclón/subsidencia, ben que sexa unha borrasca: o primeiro caso, constitúe a situación anticiclónica propiamente dita (tempo asociado: ceo despexado e descenso térmico relativo, respecto á situación térmica anterior, con posibles xeadas nocturnas), e norte, cando unha fronte fría barre a P.I. de N a S (tempo asociado: nordés -con excepción do cierzo no Val do Ebro, descenso térmico, chubascos no litoral cantábrico e nevadas nas cotas altas).

Situacións típicas do verán peninsular: os dous tipos de situacións básicas, a anticiclónica(tempo asociado: sen nubes e mala visibilidade) e a borrasca térmica/quente por vir o aire seco directamente do norte de África(tempo asociado: calor, bochorno no litoral e tormentoso no interior); e como situacións de fluxo, de levante cando ven dada por un centro de acción positivo por encima dos Pirineos ou por unha baixa presión no norte de África ou polos dous simultáneamente (tempo asociado: altas temperaturas a sotavento e especialmente nas Rías Baixas e nuboso a barlovento do sistema ibérico con precipitación no litoral levantino) e de sul, cando unha borrasca se sitúa fronte a Lisbóa(tempo asociado: as temperaturas máximas no conxunto peninsular con posibles calimas).

Situacións típicas na P.I. durante as estacións equinocciais: suroeste, cando unha fronte quente cruza a P.I.(tempo asociado: chuvia fina e persistente durante días con moderación térmica)elevante con “gota fría/D.A.N.A, Depresións Ailladas nos Niveis Altos (tempo asociado: unha situación previa de bochorno da paso brusco a outra de precipitación de grande intensidade horaria.

(NO CASO DUN MAPA DE ISOHIPSAS E ISOTERMAS) Comentario externo: a dinámica estacional da p.i. en altura

Como apunta Jansá Guardiolaé necesario incluir como factor metereolóxico e climático, xunto á Circulación Xeral Atmosférica, á “Corrente en Chorro”; ata o punto de considerar a ésta rectora da circulación en superficie. Sen embargo, a causa da baixa latitude do solar ibérico non resulta propicio a formación na súa vertical do Jet Polar principal, que moi a miúdo estará completamente ausente. Únicamente, un ramal meridional do Jet Streampodería considerarse factor da orixe dos principais períodos de tempo inestable na P.I., Este ramal secundario é o que pasamos a analizar estacionalmente.

Durante o verán, a Corrente en Chorrodeprázase moi ao norte. Por riba do paralelo 50; nas capas baixas, os ventos do W desaparecen para dar paso a unha circulación do NE, que rixe o flanco oriental da alta marítima de Azores; ou de levante, que canaliza a baixa térmica sahariana, provocando que o tempo anticiclónico subtropical invada o territorio peninsular con altas térmicas, e máis que ausencia de chuvias, ventos desecantes. Nos meses otoñais, un ramal meridional do Jet Polarsoe seguir unha traxectoria entre los 40-55 latitude N., favorecendo o paso de numerosas perturbacións da Fronte Polarcon precipitacións mais ou menos xerais. En inverno, este ramal do sul da Fronte Polarsoe establecerse entre os 30 e 45 latitude N provocando a penetración das familias de borrascas con traxectorias moi meridionais, unha das mais habituais é a vía do Golfo de Cádiz responsables de chuvias importantes e case xeralizadas na depresión do Guadalquivir. Finalmente, en primavera, o Jet Polarsofre unha migración de conxunto cara o norte coa posibilidade de períodos perturbados en estreita relación co predominio de circulación meridiana vs circulación zonal.

 

Esta cuarta pregunta ten unha puntuación máxima de 3 puntos. Requírese a correcta interpretación do documento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análise) en termos, sempre que sexa procedente, de causas e consecuencias posibles.

Como criterios orientativos: pódense citar os seguintes: tipoloxía da imaxe (MAPA DE ISOBARAS, representación sinóptica, simboloxía), situación que representa (SITUACIÓN DO NOROESTE, con baixa posición en latitude do anticiclón de Azores, das depresións e sistemas frontais, típica do invierno ou comezos da primavera), circulación do oeste, guiada pola corriente en chorro o altura, consecuencias de inestabilidade atmosférica ligadas al paso de perturbacións frontais, ventos fortes do noroeste sobre a Península Ibérica, etc. valoraranse as aportacións que incidan sobre a alternancia de situacións atmosféricas al longo do ano na definición dos climas españois

A & C DE UN MAPA SENÓPTICO DEL TIEMPO 2 (CIUG (PPAU 2003/2005)

1.- APROXIMACIÓN PREVIA AO DOCUMENTO:

El TIPO DE REPRESENTACIÓN corresponde a un mapa de isobaras (isolíneas de igual presión con valor reducido al nivel del mar (vs mapa de isohipsas/curvas de nivel y de isotermas); es decir, de un mapa barométrico de superficie(vs mapas barométricos de altura, en los que la topografía más común es la de 500 mb, equivalente aproximadamente a 5.500 m. sobre el nivel del mar). La función del mapa metereológico de superficie es la de identificar los centros de acción (anticiclones) en los que nacen las masas de aire (ver mapa de mapas de aire), las altas y bajas presiones que gobiernan la circulación del aire en superficie y por último los ciclones (de ciclón = contrario a las agujas del reloj en el hemisferio norte) o borrascas que con sus frentes asociamos a la inestabilidad atmosférica y al “mal tiempo” (vs “buen tiempo”, de cielo despejado, o anticiclónico). El ejercicio de comentario metereológico tiene como resultado final la clasificación de la situación que caracteriza un determinado territorio (en las PPAU, la P.I.) y su cuadro metereológico correspondiente; en parte, un factor de la variable estacional (solsticial -invernal/estival- o equinoccial -primavera/otoño) y en parte un factor de los factores geográficos (lluvias orográficas, fenómeno föehn; homotermia mediterránea, oscilación diurna, etc.).

El ESPACIO SINÓPTICO se halla delimitado por los paralelos 30-60 (cfr., latitudes del Trópico de Cáncer y del Círculo Polar); es decir, de los cinturones de altas subtropicales y bajas presiones subpolares respectivamente y como tales de las celdas de divergencia –en altura de subsidencia– y de convergencia –en altura de convección– de los vientos a nivel de superficie. Por otro lado, el meridiano 0 (Greenwicht Mean Time), que sabemos pasa por Valencia, divide el planeta en dos hemisferios, evidenciando un espacio sinóptico con maior representación de husos de longitud occidental (explicable en mapas de previsión metereológica donde la circulación dominante es del W. -no es casual que la CIUG elija la situación de flujo con este componente W); en definitiva, el centro -no geométrico- de este espacio es la P.I., y quedaría definido en términos geográficos por el océano Atlántico norte (cfr., ángulo superior derecho, isla de Terranova) y la fachada occidental europea y norteafricana, con un interior continental limitado a la vertical Báltico – Mediterráneo occidental-Sahara central.

Por último, cerramos este capítulo introductorio con la relación de los SÍMBOLOS identificadores de los elementos de la dinámica atmosférica presentes en el mapa propuesto: un centro positivo oceánico en latitudes subtropicales; una familia de borrascas migratorias en latitud intermedia con sus respectivos frentes (fríos, cálido y ocluido), y un marginal anticiclón polar alrededor del paralelo 60 (a la altura del Báltico -golfos de Riga y Finlandia).

2.- ANÁLISE Y COMENTARIO INTERNO :

De todos los centros de acción referidos, el que tiene influencia en la determinación del tiempo atmosférico de la península Ibérica es el anticiclón subtropical atlántico que identificamos aquí con el Anticiclón permanente de Azorescon el característico desplazamiento meridional en la estela del movimiento estacional del sol con 2 meses de retraso respecto del solsticio de invierno (vs ascenso latitudinal en agosto). En el mapa propuesto hay que destacar su amplio desarrollo horizontal bien centrado en el Atlántico alrededor del paralelo 30 –ligeramente a la altura de Canariasmás que el valor barométrico absoluto, 1024 mb, un valor considerado normal en la zona de subsidencia subtropical (vs valores superiores a los 1040 mb de los anticiclones térmicos de advención polar en superficie) y sobre todo que la circulación centrífugasiguiendo el sentido de las agujas del reloj de su flanco setentrional provoca un desplazamiento zonal de masa de aire y de las borrascas migratorias (cfr., la dirección W-E de las isobaras) y en consecuencia la inestabilidad atmosférica sobre la fachada atlántica y el solar ibérico en particular (al contrario de lo que es habitual cuando el Anticiclón de Azores -nada ocurre sin su acción/omisión- ocupa su posición normal, es decir sobre el archipiélago que le da nombre).

Centrándonos específicamente en la Península Ibérica, podríamos abundar diciendo que un frente frío de la borrasca con vórtice en el sur de Irlanda, y sobre el continente ya en fase de oclusión, ha barrido la península de W a E ; por detrás, un sector de aire frío en el que llama la atención una pequeña borrasca aislada en el Mediterraneo balear y la proximidad de las isobaras en el opuesto litoral atlántico, proximidad en correspondencia con el máximo gradiente barométrico entre los dos centros de acción(cfr., los 880 mb de la borrasca). Elcuadro metereológico asociado a esta situación adventiva del oesteestaría caracterizado por temperaturas frías por su origen polar (cfr., flanco occidental de la borrasca) si bien moderadas por su larga trayectoria oceánica y por los fuertes vientos húmedos que descargan lluvias en forma de chubascos en las regiones noroccidentales y que la inmediata llegada de otro frente frío, todavía en la vertical de Azores, prolongaría algunos días. Respecto de la inestabilidad mediterránea, solamente la topografía de los 500 mb u otra de niveles altos nos permitiria asociarla a una circulación lenta de la Corriente en Chorro e incluso con una situación de “gota fríacon potencial catastrófico dada la homotermia mediterránea o las altas temperaturas del Mediterráeo al final del veranoy al inicio del otoño; en este caso, la estacionalidad equinoccial de la situación atmosférica prevalecería a la adcripción invernal.

3.- COMENTARIO EXTERNO (en galego)

Comentario externo: a dinámica estacional da P.I. en superficie

Rematamos aludindo ás situacións típicas do inverno peninsular: anticiclónica, cando sobre a P.I. hai un anticiclón no mapa de superficie; poden ocurrir dous cousas nas capas altas da atmósfera, ben que haxa tamén un anticiclón/subsidencia, ben que sexa unha borrasca: o primeiro caso, constitúe a situación anticiclónica propiamente dita (tempo asociado: ceo despexado e descenso térmico relativo con posibles xeadas nocturnas) e norte, cando unha fronte fría barre a P.I. de N a S (tempo asociado: nordés -con excepción do cierzo no Val do Ebro, descenso térmico, chubascos no litoral cantábrico e nevadas nas cotas altas).

Situacións típicas do verán peninsular: os dous tipos de situacións básicas, a anticiclónica(tempo asociado: sen nubes e mala visibilidade) e a borrasca térmica/quente por vir o aire seco directamente do norte de África(tempo asociado: calor, bochorno no litoral e tormentoso no interior); e como situacións de fluxo, de levante cando ven dada por un centro de acción positivo por encima dos Pirineos ou por unha baixa presión no norte de África ou polos dous simultáneamente (tempo asociado: altas temperaturas a sotavento e especialmente nas Rías Baixas e nuboso a barlovento do sistema ibérico con precipitación no litoral levantino) e de sul, cando unha borrasca se sitúa fronte a Lisbóa(tempo asociado: as temperaturas máximas no conxunto peninsular con posibles calimas).

Situacións típicas na P.I. durante as estacións equinocciais: suroeste, cando unha fronte quente cruza a P.I.(tempo asociado: chuvia fina e persistente durante días con moderación térmica) e levante con “gota fría/D.A.N.A, Depresións Ailladas nos Niveis Altos (tempo asociado: unha situación previa de bochorno da paso brusco a outra de precipitación de grande intensidade horaria.

(NO CASO DUN MAPA DE ISOHIPSAS E ISOTERMAS) Comentario externo: a dinámica estacional da p.i. en altura

Como apunta Jansá Guardiolaé necesario incluir, xunto á Circulación Xeral Atmosférica, á “Corrente en Chorro” ata o punto de considerar a ésta rectora da circulación en superficie. Sen embargo, a causa da baixa latitude do solar ibérico non resulta propicio a formación na súa vertical do Jet Polar principal, que moi a miúdo estará completamente ausente. Únicamente, un ramal meridional do Jet Streampodería considerarse factor da orixe dos principais períodos de tempo inestable na P.I., que pasamos a analizar estacionalmente.

Durante o verán, a Corrente en Chorrodeprázase moi ao norte. Por riba do paralelo 50; nas capas baixas, os ventos do W desaparecen para dar paso a unha circulación do NE, que rixe o flanco oriental da alta marítima de Azores; ou de levante, que canaliza a baixa térmica sahariana, provocando que o tempo anticiclónico subtropical invada o territorio peninsular con altas térmicas e máis que ausencia de chuvias. ventos desecantes. Nos meses otoñais, un ramal meridional do Jet Polarsoe seguir unha traxectoria entre los 40-55 latitude N., favorecendo o paso de numerosas perturbacións da Fronte Polarcon precipitacións mais ou menos xerais. En inverno, este ramal do sul da Fronte Polarsoe establecerse entre os 30 e 45 latitude N provocando a penetración das familias de borrascas con traxectorias moi meridionais, unha das mais habituais é a vía do Golfo de Cádiz responsables de chuvias importantes e case xeralizadas na depresión do Guadalquivir. Finalmente, en primavera, o Jet Polarsofre unha migración de conxunto cara o norte coa posibilidade de períodos perturbados en estreita relación co predominio de circulación meridiana vs circulación zonal.

LIGAZÓN PROPOSTO POLA CIUG

http://es.scribd.com/doc/22669743/COMENTARIO-MAPAS-TIEMPO

http://www.slideshare.net/sennumero/comentario-dun-mapa-do-tempo

 

MAPAS SENÓPTICOS  SIMPLIFICADOS (MARIANO MEDINA).

SITUACIÓN ANTICICLÓNICA

Cando sobre a P.I. hai un anticiclón no mapa do tempo, poden ocurrir dous cousas nas capas altas da atmosfera, ben que haxa tamén un anticiclón, ben que sexa unha borrasca. No primeiro caso, constitúe a situación anticiclónica propiamente dita; o aire ten un movemento subsidente no interior do anticiclón que o aplasta contra o solo, quéntandoo e resecandoo e deste xeito confinando nas capas baixas o pó e as impurezas, a visibilidade é mala, con brumas secas (calimas), neblinas ou incluso, nevadas se a humidade non escasea ao ter habido anteriormente chuvias. O tempo é bóo en xeral, ainda con esa posibilidade de nevadas; se estiveramos en inverno hai que considerar o risco de xeadas nocturnas.

No segundo caso, pode constituir a situación atmosferica de “gota de aire frío”

SITUACIÓNDE SUROESTE

Orixina os temporais chamados de poñente. O vento do SW, chamado “vento ábrego” trae aire morno e húmido, empurra unha fronte quente querega con moita uniformidade case toda a P.I. Salvo no paso da fronte as chuvias son escasas nas vertentes que miran ao norte, sobre todo na cordilleira Cantábrica por producirse  o efecto “föehn” co vento de compoñente sul. Como ten, ademáis, compoñente oeste, tamén se produce ese efecto nos sistema Ibérico, que protexe das chuvias a gran parte da súa vertente oriental.

Se anteriormente fixo moito frío, prodúcense extensas nevadas, ao menos nas primeiras horas desta situación. En calquera dos casos, en inverno, neva nas altitudes superiores aos 1.000 m. Se nas capas altas hai fortes correntes de vento sul, que deixan a súa dereita á maior parte da Península, as chuvias redúcense só a Galicia, Asturias e parte da conca do Duero. Trátase dunha situación de temperaturas benignas.

SITUACIÓN DE “GOTA FRÍA” (cfr., mapas de niveis altos)

Só pode recoñecerse con seguridade nos mapas de niveis altos, que representan topográficamente a forma da superficie que no seo do aire contén todos os puntos á mesma presión (500 mb, 850 mb); as isoliñas, en consecuencia, son isohipsas ou liñas de nivel, e como tal, os valores indican a altitude sobre o nivel do mar. Recoñecense as “gotas frías” como borrascas pequenas nas que a temperatura disminúe cara o centro. As veces, teñen por debaixo en superficie ou a nivel do mar outra borrasca (borrasca fría); pero hai casos, en que abaixo hai un anticiclón. Produce forte inestabilidade atmosferica, con tormentas ou intensos augaceiros e granizadas, especialmente na parte de vangarda ou borde de ataque, que defínese polo sentido do seu desprazamento, sempre na dirección dos ventos máis fortes ao seu arredor; mentras que se desfai cando o vento é apreciablemente igual de intenso en todo o seu contorno (a súa actividade é unha función da asimetría dos ventos que a circunvalan).

MAPAS METEREOLÓXICOS IGN

http://www.02.ign.es/espmap/figuras_clima_bach.htm

http://www.ign.es/espmap/figuras_clima_bach/Clima_fig_09.htm

http://geoperspectivas2bachiller.blogspot.com.es/search?q=MAPA+DEL+TIEMPO

………………………………_________________……………………………

2.4. Dominios climáticos: atlántico, mediterráneo… PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (CLIMOGRAMAS, MAPA TEMÁTICO)

VIDEO INTRODUCTORIO

http://www.youtube.com/watch?v=VIqLlmsqATE&list=PLEDD254693CBF0AE9&feature=plcp

GUIÓN PARA ELABORAR E COMENTAR UN CLIMOGRAMA

http://www.ign.es/espmap/fichas_ma_eso/pdf/MedioESO_Ficha_02.pdf

VALORES CLIMATOLÓXICOS NORMAIS

http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos

RELACIÓN DE MATICES CLIMÁTICOS (IGN.ES)

CLIMA OCEÁNICO COSTEIRO

Propio de la fachada noroccidental de la Península, se caracteriza por la suavidad de sus temperaturas medias, reducida amplitud térmica y elevada pluviosidad. Ambos caracteres se deben a la influencia del océano Atlántico, ya que de él proceden los vientos dominantes, tibios y cargados de humedad, así como las numerosas borrascas que recorren la región, especialmente en invierno, produciendo abundantes lluvias durante todo el año.

CLIMA OCEÁNICO DE TRANSICIÓN

Variante del clima oceánico, del que se diferencia porque presenta una mayor amplitud térmica (anual y diaria), y un volumen de precipitaciones generalmente inferior, con nevadas frecuentes en invierno. Ello es consecuencia de unas temperaturas más bajas debidas, por una parte, a la altitud y, por otra, a su localización alejada del mar, que le impide recibir su efecto atemperante. Es característico de los valles interiores y regiones de montaña media oceánica.

CLIMA MEDITERRÁNEO CONTINENTALIDO SUBHÚMIDO

Se han agrupado dentro de esta categoría las regiones de transición entre el clima mediterráneo y el oceánico o de montaña. En todos los casos, se trata de áreas con precipitaciones relativamente abundantes, aunque con la sequía estival propia de los medios mediterráneos. Tratándose de regiones interiores, presentan una cierta continentalidad, mayor en el norte peninsular donde la nieve adquiere mucha importancia en invierno.

CLIMA CONTINENTALIZADO DE CLIMAS FRÍOS

Se localiza en la Submeseta Norte y en el Sistema Ibérico. Se caracteriza por tener unas precipitaciones moderadas en invierno, aunque escasas en verano y una gran amplitud térmica. Sus veranos son moderadamente cálidos, aunque los inviernos son fríos y, en el caso de la Cuenca del Duero, muy expuestos a nieblas persistentes debido a la frecuencia de las situaciones anticiclónicas.

CLIMA MEDITERRÁNEO CONTINENTALIZADO DE VERÁNS QUENTES

Se localiza en amplias superficies del Valle del Ebro y de la Submeseta Sur, así como áreas interiores del sureste peninsular. Presenta una fuerte continentalidad con inviernos bastante fríos, veranos cálidos y precipitaciones escasas que se concentran en el periodo invernal.

CLIMA MEDITERRÁNEO QUENTE DE INTERIOR

Propio de Extremadura, Sierra Morena y de la mayor parte del interior de Andalucía. Coincide con regiones abiertas a los vientos procedentes del océano Atlántico. Ello produce unos inviernos muy suaves, así como una pluviometría moderada. Su localización meridional y mediterránea determina, sin embargo, que los veranos presenten una fuerte sequia y temperaturas muy altas (con los registros más altos de Europa).

CLIMA MEDITERRÁNEO COSTEIRO

Típico de la mayor parte del litoral mediterráneo, Baleares y fachada atlántica de Andalucía. Se caracteriza por sus inviernos suaves y veranos cálidos. Registra pocos días de lluvia al año y una fuerte sequía estival, aunque las precipitaciones pueden alcanzar una gran intensidad, especialmente en situaciones de “gota fría” durante el otoño e invierno. En general, mientras que las precipitaciones disminuyen de norte a sur, las temperaturas aumentan existiendo, además, una notable diversidad de microclimas definidos por el relieve, la latitud y la distancia al mar.

CLIMA DE MONTAÑA

Se localizan en las áreas de mayor altitud. Se caracterizan por sus bajas temperaturas, que como promedio disminuyen unos 0,5ºC por cada 100 metros de ascenso, por unas precipitaciones elevadas, frecuentemente en forma de nieve, y por una fuerte exposición a los vientos. No obstante, cada cadena montañosa presenta variaciones relacionadas con el clima de la región en la que se sitúa, y ello permite diferenciar entre los climas de la montaña oceánica, mediterránea, interior o canaria.

CLIMA ÁRIDO E SUBÁRIDO

Se localiza en el sureste peninsular, que es la región menos lluviosa del continente europeo, y en el centro del valle del Ebro donde el viento ejerce un fuerte efecto desecante. Sus precipitaciones son invernales, aunque al ser escasas no logran impedir la existencia de un fuerte déficit hídrico durante la mayor parte del año. En el litoral, las temperaturas son suaves en invierno y cálidas en verano, mientras que en el interior la continentalidad se manifiesta muy deprisa, produciendo una notable amplitud térmica.

CLIMA COSTEIRO QUENTE

Es el clima que caracteriza los sectores de menor altitud de las islas, donde la temperatura media anual es superior a 20º C, y las precipitaciones son escasas, con una media anual de 300 mm al año y con más de 8 meses secos. Estas condiciones climáticas dominan en Lanzarote y Fuerteventura, dada la escasa altitud de estas islas, y en amplios sectores de la vertiente meridional de Gran Canaria, mientras que en las islas occidentales presentan una extensión mucho más reducida.

CLIMA DE MEDIANÍAS HÚMIDAS FRESCAS

Se localiza en las vertientes septentrionales de las islas que alcanzan mayor altitud (La Palma, El Hierro, La Gomera, Tenerife y Gran Canaria), oscilando su límite inferior en torno a los 600 m y el superior en 1.500 m. Las temperaturas son frescas, con una media anual entre 13º C y 16º C. Las precipitaciones están comprendidas entre los 700 y 1.000 mm de lluvia al año, y los meses secos fluctúan entre 3 y 5. Pero la humedad se incrementa todavía más gracias a la precipitación de niebla, que se produce por el efecto del relieve: éste supone un obstáculo en el recorrido del viento que transporta la nubosidad (mar de nubes) que, al chocar con las islas, deposita las gotitas de agua que contiene en los obstáculos que encuentra a su paso, generalmente la vegetación.

CLIMA DE MEDIANÍAS  SECAS MORNAS

En los sectores intermedios de las islas expuestos hacia el sur, y al abrigo de los vientos alisios, la humedad es más reducida y la temperatura media anual más elevada (entre 16º C y 18º C). Las precipitaciones están comprendidas entre los 400 mm y 600 mm al año, y el número de meses secos entre 5 y 7. Este tipo de clima domina en las medianías meridionales de Gran Canaria, Tenerife, La Palma, La Gomera y de El Hierro.

CLIMA DE CUMIOS FRÍOS

En las cumbres de las islas que registran mayor altitud (Tenerife, La Palma y Gran Canaria) las condiciones climáticas se asemejan a las de un clima de montaña templada, con veranos cortos e inviernos fríos, donde incluso puede nevar ocasionalmente. La temperatura media anual es inferior a 13º C, y se registran entre 500 y 600 mm de lluvia al año, situándose el número de meses secos en torno a 5.

MODELO DE A&C DE CLIMOGRAMA DE GRAZALEMA

VER XACINTARIO NOVEMBRO 17 2011

A cartela inserta no climograma amosa erratas respecto dos valores da TMA e da ATA, que serían correxidos respectivamente 18 e 14.

INTRODUCCIÓN

Os climogramas son representacións gráficas elaboradas a partir dun eixe de coordenadas (abcisa como secuencia temporal vs ordenadas como termómetro e pluviómetro), compostas formalmente dun diagrama térmico e dun histograma pluviométrico e cuxa utilidade reside en proporcionar unha aproximación ao domínio ou matiz climático da área que ten como referencia á estación meteorolóxica da que proceden os datos, promedios mensuais modulares (lembrar a definición de clima como estado medio da atmósfera nunha serie larga de anos, no inferior a 30) de temperaturas e de precipitacións. En función dos citados datos, quedan privilexiados os factores cósmico-planetarios e os xeográficos determinados pola situación (coordenadas astronómicas) e emprazamento (litoral, altitude, vertente a barlovento/sotavento, etc.) do observatório meteorolóxico en cuestión.

ANÁLISE OU LECTURA DO CLIMOGRAMA

O diagrama liñal térmico do climograma proposto  proporciona os valores seguintes: Unha temperatura media anual (TMA) de 18º C; é dicir, propio do rexime térmico suave do dominio quente, se ben apuntando a latitudes moi meridionais ou a emprazamento a sotavento da circulación xeral atmosférica. Unha oscilación térmica (ATA) de 14º C; é dicir, dentro dos parámetros medios tanto do domínio morno quente como morno frío. As temperaturas medias mensuais mais fria e máis quente son respectivamente, 11º C e 25º C; é dicir, inverno de latitude moi baixa e verán, para non ser contradictorio, moderado por proximidade ao oceano.

O histograma pluviométrico do  climograma proposto  proporciona os valores seguintes: Un volume de precipitacións anuais (VPA) de 465 mm; é dicir, nos parámetros medios do domínio morno quente e do morno frio na variedade continental, precisamente cuestionada polos 14º C da ATA. A dinámica pluviométrica reflicte un marcado contraste estacional de máximas precipitacións de final de outono e de inverno (ainda que só no mes de marzo se superan os 70mm) e de profunda aridez estival (os meses de xuño, xullo e agosto totalizan 10 mm), dinámica que asociamos cunha situación anticiclónica dominante tanto en inverno como en verán,  ou dito doutro xeito, coa omnipresenza do centro de acción positivo das Azores desprazando polo seu flanco noroccidental ás borrascas atlánticas cara a latitudes setentrionais e  impedindo o seu paso pola Península Ibérica.

COMENTARIO AO CLIMOGRAMA PROPOSTO

A lectura global dos datos mencionados permiten a clasificación da estación dentro do domínio morno-quente e con maior precisión na variedade mediterránea-oceánica que ten unha extensión xeográfica ideal no litoral do Golfo Cádiz (Tarifa- desembocadura do Guadiana). Neste matiz climático, ademais de validar os valores do climograma proposto cunha lixeira desviación do VPA, que xustificamos nunha altimetría moi baixa, cabe destacar unha altísima insolación (3200 horas) e un número de dias de precipitación inferior a 85, solo superado no dominio morno-quente polos matices catalán e levantino.

En relación ao climograma da estación da Serra de Grazalema, comparte os parámetros propios da variante mediterránea-oceánica; aínda que néste constatamos unha TMA (16,5º C ) lixeiramente inferior ao parámetro do citado matiz, outra lixeira desviación agora ao alza da ATA  (17º C) que remite a dous meses con TMM por debaixo dos 10º C (dec/xan) descoñecida nesta variedade climática, e finalmente unha moi singular, a do VPA (+2.200 mm) que asociamos estáticamente coa altitude (+ 1.000 m) e dinámicamente cunha ubicación a barlovento de masas de aire húmidas de compoñente W favorecidas polo ramal inferior da Corrente en Chorro nos níveis altos da atmosfera en época invernal.

HISTORIAL DE CLIMOGRAMAS PPAU

CONVOCATORIA DE XUÑO 2001 OPCIÓN 1 = CONVOCATORIA DE XUÑO 2006 OPCIÓN 1 = CONVOCATORIA DE XUÑO 2010 OPCIÓN 2

CRITERIOS DE AVALIACIÓN CIUG

Esta cuarta pregunta terá unha puntuación máxima de 3 puntos. Requírese a correcta interpretación do documento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análise) en termos, sempre que sexa procedente, de causas e consecuencias posibles.

Como criterios orientativos poden citarse os seguintes:

CLIMOGRAMA que representa as temperaturas (mediante puntos unidos cunha liña) e as precipitacións (mediante barras verticais) cunha escala vertical doble das precipitacións con respecto ás temperaturas.

– Temperaturas algo contrastadas, ainda que cunha media elevada (das máis altas da Península Ibérica) e cunha amplitude térmica relativamente marcada entre un verán caluroso e un inverno non excesivamente frío, que nos fala dun certo alonxamento do mar e de certos matices de interior.

– Precipitacións escasas, cun mes, xulio, no que prácticamente están ausentes. Segundo o índice de

Gaussen hai cinco meses áridos.

– Polo volume anual das precipitacións debemos orientarnos cara a España Seca, e pola aridez, cara o seu ámbito meridional.

– Polo reparto anual das precipitacións, estamos ante as características típicas do clima mediterráneo, ainda que o feito de que as meirandes precipitacións caian nos meses invernais antes que nos equinocciais debe conducirnos ó dominio da Depresión do Guadalquivir, afectada polas perturbacións que penetran polo Golfo de Cádiz.

– Caracteres da paisaxe bioclimática do dominiomediterráneo.

– Valorarase unha aportación crítica acerca dos problemasda aridez no ámbito mediterráneo e acerca das potencialidades do regadío para solventar os problemas dela derivados, así como sobre as circunstancias da fraxilidade ecolóxica deste dominio.

CONVOCATORIA DE SETEMBRO 2001 OPCIÓN 2 = CONVOCATORIA DE SETEMBRO 2004  CONVOCATORIA DE XUÑO 2009 OPCIÓN 2

CRITERIOS DE AVALIACIÓN CIUG

Esta cuarta pregunta terá unha puntuación máximade 3 puntos.Requírese a correcta interpretación do documento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análise) en termos, sempre que sexa procedente, de causas e consecuencias posibles.

Como criterios orientativos pueden citarse osseguintes:

CLIMOGRAMA que representa as temperaturas (mediante puntos unidos cunha liña) e as precipitacións (mediante barras verticais) cunha escala vertical doble das precipitacións con respecto ás temperaturas.

– Temperatura media anual relativamente elevada ainda que ó longo do ano ad temperaturas medias mensuais están moi contrastadas ata marcar unha amplitude térmica anual considerable, de 17,8º. O verán é caluroso achegándose ós 25º e o invierno frío, rondando os 6º, o que nos fala dun alonxamento do mar e de matices de continentalización.

– As precipitacións son escasas, dentro da España Seca e case no límite da árida. O seu reparto anual é irregular e os máximos son claramente equinoccionais, con mínimos claros na estación estival. Poden observarse ata 4 meses áridos segundo o índice de Gaussen.

– Polo volume e o reparto das precipitacións, estamos claramente ante as características do clima mediterráneo, ainda que polas extremadas temperaturas son evidentes tamén os matices de continentalización que nos deben levar cara o ámbito dunha depresión como a do Ebro, ben aillada da influencia atemperadora das augas mariñas.

– Caracteres da paisaxe bioclimática do dominio mediterráneo e dos seus sectores máis áridos e extremados, como é o caso.

– Valorará unha aportación crítica acerca dos problemas da aridez no ámbito mediterráneo e acerca

das potencialidades do regadío para solventar os problemas dela derivados, así como calquera alusión ó Plano Hidrolóxico Nacional, que afecta ás terras reflectidas neste climograma.

CONVOCATORIA DE SETEMBRO 2003 OPCIÓN 2

CRITERIOS DE AVALIACIÓN CIUG

Esta cuarta pregunta terá unha puntuación máxima de 3 puntos. Requírense a correcta interpretación do documento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análisis) en termos, sempre que sexa procedente, de causas e consecuencias posibles. Como criterios orientativos pódense citar os seguintes: tipoloxía da imaxe (CLIMOGRAMA, que representa a variación mensual das temperaturas e as precipitacións ao longo dun ano), características do reparto deses elementos representados (contaste das temperaturas ao longo do ano, con elevada amplitude térmica, precipitacións escasas cun descenso acusado no verán, catro meses áridos segundo o índice de Gaussen), tipoloxía correspondente ao interior peninsular (variedade mediterránea continentalizada), causas (dinámica atmosférica, altitude, illamento do océano) e consecuencias (na vexetación, nos aproveitamentos agrarios e nas paisaxes), etc.

CONVOCATORIA DE SETEMBRO 2005 OPCIÓN 2

CRITERIOS DE AVALIACIÓN CIUG

Esta cuarta pregunta terá unha puntuación máxima de 3 puntos. Requírese a correcta interpretación do documento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análise) en termos, sempre que sexa pertinente, de causas e consecuencias posibles. Como criterios orientativos poden citarse os seguintes: tipoloxía da imaxe (CLIMOGRAMA que representa as temperaturas mediante puntos unidos cunha liña e as precipitacións mediante barras verticais, cunha escala vertical doble das precipitacións con respecto ás temperaturas); temperatura media anual relativamente suave, amplitude térmica anual non moi elevada, de 11,2º, verán fresco que non supera os 19º e inverno suave, rondando os 8º, o que nos fala da proximidade ó océano como posible causa; precipitacións abundantes, dentro da España Húmida, regulares e con máximos claramente invernales e un secundario en maio (sen meses áridos segundo o índice de Gaussen); características de clima oceánico moi húmido que nos debe levar ó ámbito cantábrico; caracteres da paisaxe bioclimática do dominio oceánico húmido, etc. Valoraranse as referencias ós montes cantábricos como núcleo hidrolóxico importante na Península, as disimetrías das súas vertentes norte e sur, os réximes fluviais, etc.

CONVOCATORIA DE XUÑO 2007 OPCIÓN 2   =   CONVOCATORIA DE SETEMBRO 2009 OPCIÓN 1

CRITERIOS DE AVALIACIÓN CIUG

Esta cuarta pregunta terá unha puntuación máxima de 3 puntos. Requírese a correcta interpretación do documento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análise) en termos, sempre que sexa procedente, de causas e consecuencias posibles. Como criterios orientadores poden citarse os seguintes: tipoloxía da imaxe (DIAGRAMA TERMOPLUVIOMÉTRICO que representa as temperaturas mediante puntos unidos cunha liña e as precipitacións mediante barras verticais, cunha escala vertical dobre das precipitacións con respecto ás temperaturas); temperatura media anual suave, amplitude térmica baixa, verán non excesivamente

caloroso e inverno suave, con influencia do océano; precipitacións elevadas propias da España húmida, bastante regulares aínda que con descenso estival que propicia incluso dous meses áridos segundo o índice de Gaussen, aínda que non moi marcados; trátase do dominio oceánico aínda que en posición de transición cara ó ámbito mediterráneo, como pode se-lo caso do sur de Galicia, en que empezan a manifestarse matices de aridez estival; caracteres da paisaxe bioclimática do dominio oceánico etc.

CONVOCATORIA DE SETEMBRO 2007 OPCIÓN 2  

CRITERIOS DE AVALIACIÓN CIUG

Esta cuarta pregunta terá unha puntuación máxima de 3 puntos. Requírese a correcta interpretación do documento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) como a súa explicación (análise) en termos, sempre que sexa procedente, de causas e consecuencias posibles. Como criterios orientadores poden citarse os seguintes: tipoloxía da imaxe (DIAGRAMA TERMOPLUVIOMÉTRICO que representa as temperaturas mediante puntos unidos cunha liña e as precipitacións mediante barras verticais, cunha escala vertical dobre das precipitacións con respecto ás temperaturas); temperatura media anual suave, amplitude térmica elevada, verán caloroso e inverno frío, o que indica a perda de influencia do océano; precipitacións escasas propias da España seca, irregulares e concentradas nos meses equinocciais, con catro meses áridos segundo o índice de Gaussen; trátase do dominio temperado mediterráneo aínda que nunha posición interior que introduce matices de continentalización; pola escaseza das precipitacións e unha temperatura media suave, pode pensarse na Submeseta Sur; caracteres da paisaxe bioclimática do dominio mediterráneo continentalizado etc.

CONVOCATORIA DE SETEMBRO 2010 OPCIÓN 1

CRITERIOS DE AVALIACIÓN CIUG

Esta cuarta pregunta terá unha puntuación máxima de 3,5 puntos. Requírese a correcta interpretación do documento, valorando tanto a súa comprensión (lectura) coma a súa explicación (análise) en termos, sempre que sexa procedente, de causas e consecuencias posíbeis. Como criterios orientadores pódense citar os seguintes: tipoloxía da imaxe (DIAGRAMA TERMOPLUVIOMÉTRICO que representa as temperaturas mediante puntos unidos cunha liña e as precipitacións mediante barras verticais, cunha escala vertical dobre das precipitacións con respecto ás temperaturas); temperatura media anual elevada, amplitude térmica non moi elevada, con verán caloroso e inverno moi suave; precipitacións moi escasas propias da España semiárida, irregulares e concentradas nos meses equinocciais, con case dez meses áridos segundo o índice de Gaussen; trátase do dominio morno mediterráneo nunha posición meridional que presenta unha marcadísima aridez; pola escaseza das precipitacións e unha temperatura media elevada e con valores estacionais non excesivamente contrastados, pode pensarse no ámbito do sureste peninsular; caracteres da paisaxe bioclimática do dominio semiárido etc.

CONVOCATORIA DE XUÑO 2011 OPCIÓN 1

Analice e comente o CLIMOGRAMA (puntuación máxima de 3 puntos).

a) Réximes de precipitacións e temperaturas e tipo climático ao que corresponde:

Total de precipitacións é de 1.246 mm polo tanto sitúase na España húmida, a distribución é bastante regular ao longo do ano, aínda que atopamos os máximos no outono e no inverno cun mínimo relativo en verán, non se observa ningún mes con aridez.

Temperatura media suave 14, 1º . Temperatura mínima anual en Xaneiro de 10º define un inverno suave ea máxima situada no mes de Agosto que non supera os 20º propio dun verán fresco, a oscilación térmica é de 10º moi baixa, corresponde a un clima de influencia marítima.

Conclúese que se trata dun clima oceánico ou atlántico.

b) Factores explicativos:

a. Fronte polar: orixina as regulares precipitacións

b. Anticiclón das Azores: favorece o mínimo relativo de precipitacións estivais

c. Masas de aire: Polar marítima, ventos dominantes do oeste e noroeste

d. Características de la Península Ibérica: disposición periférica do relevo que obrigan ao aire a

elevarse e producen chuvias na vertente de barlovento, a situación na costa é practicamente a nivel

do mar explican as suaves temperaturas.

c) Influencia deste clima no medio.

Vexetación. Desenvolvese o bosque temperado caducifolio de faias e carballos como especies autóctonas, sotobosque é a landa (matogueira de toxo, xesta e uz) e as praderías. Aparecen bosques mixtos de carballos, faias e coníferas. Moitos deles son alterados para implantar cultivos, pastos ou especies forestais alóctonas de rápido crecemento para a súa explotación comercial.

Solos evolucionados, ricos en materia orgánica e ácidos, xa que as chuvias arrastran as bases.

Ríos caudalosos e de réxime regular, sen a penas estiaxes. Salvan fortes desniveis polo que teñen unha forte capacidade erosiva, escavan vales estreitos e profundos.

LIGAZÓN DE INTERESE

LIGAZÓN PROPOSTO POLA CIUG

http://www.02.ign.es/espmap/mapas_clima_bach/Mapa_clima_13.htm

http://www.slideshare.net/sennumero/comentario-dun-climograma

A&C DUN CLIMOGRAMA:

http://geoperspectivas2bachiller.blogspot.com.es/2011/03/comentario-de-un-climograma.html

diversidade xeomorfolóxica; natureza e medio ambiente; CIUG

6 Xullo, 2012

1. DIVERSIDADE XEOLÓXICA E MORFOLÓXICA

1.1. Historia xeolóxica e relevos morfoestructurais: zócalos, macizos antiguos, concas sedimentarias, cordilleiras de pregamento. COMO TEÓRICO E PRÁCTICO

TEMA (PREGUNTA TEÓRICA).

1.- FORMACIÓN E EVOLUCIÓN XEOLÓXICA (da era arcaica ao glaciarismo cuaternario).

(contrastar co Manual).

As estructuras tectónicas son o resultado da conxugación da intensidade das forzas tanxenciais da códea terrestre e daspropiedades e idade do rochedo. Así, a onda oroxénica hercínicadeu lugar a partires dos sedimentos precámbricos e paleozoicos a arcos de pregamento,recoñecibles por amosar os seus eixes, de dirección NW-SL ou “armoricana”(cfr. Macizo do NW francés). Pola súa parte, o paroxismo alpino deformou os materiais cratonizados dos macizos antigos por fractura (erguendo-os, vbgr., Sistema Central e Pirineo Axial ou afundíndo-os; vbgr., macizos do Ebro, catalano-balear e bético-rifeño); ao tempo, a tectónica alpina actuou sobre os sedimentos plásticos mesozoicos e paleóxenos, depositados durante a penetración continental do mar durante os periodos de transgresión mariña, pregando-os en arcos adaptados ao Macizo Hespéricoen función de ante-país (cfr., unidades periféricas á Meseta: Cordilleiras Cantábrica, Ibérica e Mariánica).

No estado actual o relevo peninsular amosa as seguintes estructuras e trazos xeomorfolóxicos representativos: Estructura xermánica (cfr., Selva Negra alemana) de bandas de fractura nas que alternan bloques-horst e fosas-graben (vbgr., Macizo Hespérico)e estructuras pregadas con diferentes estilos en función da comentada intensidade oroxénica e da plasticidade dos sedimentos; así, diferenciamos un estilo xurásico (cfr., Montes Xura, en Francia), de pregues suaves, simétricos e de plano axial vertical (vbgr., Montes Vascos); un estilo pirenaico, de pregues deitados e encabalgados uns sobre outros (vbgr., Pirineos); un estilo alpino (cfr., Alpes), con característicos mantos de corremento a favor da forte intensidade tectónica e do carácter lubricante das capas sedimentarias (vbgr., Sistema Penibético), e un estilo saxónico (Montes de Saxonia, en Alemaña), de formas pregadas na coberteira sedimentaria que repousa sobra a estructura xermánica do zócolo (vbgr., sectores do Sistema Ibérico). Nesta configuración xeral do relevo peninsular recoñécese a importancia dos movementos epiroxénicos, sincrónicos ou posteriores as fases finais (miopliocenas) da tectónica alpina, cun resultado de elevación do conxunto do bloque continental sen fracción interna (versus os movementos eustáquicos do nivel do mar, de repercusión meramente local -cfr., rías e rasas); a salientar, xunto ao abombamento de gran radio curvatura da Meseta, o seu basculamento atlántico.

Por outra parte, se os grandes volumes orográficos reciben unha definición estructural ou tectónica, as formas resultantes de erosión que dependen sobre todo dos axentes climáticos reciben unha definición morfoxenética ou de modelado (cfr., ciclos polixénicos e sistemas morfoxenéticos de Tricart). Así, diferenciamos entre sistemas glaciares (procesos mecánicos do xelo), periglaciares (forte meteorización mecánica por crioclastia), mornos (moderada meteorización mecánica e química), áridos (forte meteorización mecánica) e tropicais (meteorización mecánica moderada e química de moderada a forte).

Nas fases glaciais do cuaternario, as neves perpetuas na P.I. alcanzaron no sul a curva de nivel (isohipsa) dos 2400 m (Serra Nevada) e no norte os 1500 (Cordilleira Cantábrica); a partir da coberteira nivosa as língoas de xelo dirixíanse cara as bases das montañas ata os 800 m nas solainas das cordilleiras septentrionais, namentras nas meridionais non descendían alén dos 1800 m. Como resultado da acción glaciar atopamos unha morfología característica de circos e vales en artesa, xunto aos depósitos morrenicos (cfr., Pirineos, Picos de Europa e altitudes adxacentes, Montes de León, Montes Distércicos, Sistema Central e Serra Nevada). Nas fases periglaciais os resultados dos procesos erosivos deixáronse notar no modelado das vertentes das montañas e na formación de abundante material detrítico; as “rampas ou glacis de erosión” dalgunhas cubetas intramontanas teñen esta xénese (extensión afectada: núcleos orográficos ea bóa parte da Meseta). Nas fases interpluviais de tipo morno e sobre todo de tipo tropical, dominantes en todo o cuaternario, a meteorización química por unha parte e a acción da auga corrente e do vento por outra, foron os axentesdeterminantes da configuración habitual do modelado peninsular por erosión diferencial (relevo apalachense) e por erosión lineal (parameras, campiñas e terras malas). Finalmente, algunhas áreas (da Depresión do Ebro e da Meseta) amosan trazos de clima árido, correspondentes aos periodos pluviais; así, os mantos de arroiada xeraron nas vertentes montañosas “rampas de erosiónque acumulan no fondo das cubetas potentes depósitos de matriz arxilosa (cfr., “rañas”).

LIGAZÓN DE INTERESE: “MAPA DE UNIDADES GEOTECTÓNICAS

http://www.ign.es/espmap/mapas_relieve_bach/pdf/Relieve_Mapa_03_texto.pdf

TEMA 1 (PREGUNTA TEÓRICA).

FORMACIÓN E EVOLUCIÓN XEOMORFOLÓXICA DA P.I.   E DAS ILLAS CANARIAS. TIPOS DE UNIDADES MORFOESTRUCTURAIS.

FORMACIÓN E EVOLUCIÓN XEOMORFOLÓXICA DA PENÍNSULA IBÉRICA E DAS ILLAS

O relevo actual da Península é oresultado dunha historia xeolóxica de millóns de anos na que se alternaron fases oroxénicas con outras de calma, nas que predominou a erosión e a sedimentación.

a) Durante a era arcaica ou Precámbrico (4.000-600 millóns de anos) emerxeu do mar unha banda arqueada de noroeste a sueste, formada por lousas e gneis, que comprendía case toda a actual Galicia. Tamén xurdiron elevacións nalgúns puntos illados do Sistema Central e dos Montes de Toledo. Este macizo precámbricofoi arrasado posteriormentepola erosión e cuberto case na súa totalidade polos mares paleozoicos.

b) Na era primaria ou Paleozoico (600-225 millóns de anos) tivo lugar a oroxénese herciniana. Dos mares quecubrían a maior parte da Península xurdiron as cordilleiras hercinianas, formadas por materiais como o granito, lousa e cuarcita. Ó oeste elevouse o Macizo Hespérico, arrasado pola erosión durante a mesma era primaria e convertido en zócalo ou meseta inclinada cara ó Mediterráneo. Ó noroeste apareceron os macizos de Aquitania, Catalano-Balear e do Ebro, e ó sueste, o Macizo Bético-Rifeño. Todos eles foron tamén arrasados pola erosión e durante a era primaria convertidos en zócolos.

c) A era secundaria ou Mesozoico (225-68 millóns de anos) foi unperíodo de calma no que predominaron a erosión e asedimentación. Continuou o aplanamento das cordilleiras hercinianas. A inclinación do zócolo da Meseta cara ó Mediterráneo permitiu, nos períodos de transgresión mariña, unha fonda penetración do mar, que depositou no seu bordo oriental unha coberteira non moi potente de materiais sedimentarios plásticos (calcaria, arenito, marga). Tamén se depositaron enormes espesuras de sedimentos en fosas mariñas situadas nas actuais zonas pirenaica e bética.

d) Durante a era terciaria (68-1,7 millóns de anos) produciuse a oroxénese alpina. Como resultado desta:

– Levantaronse as cordilleiras alpinas, ó pregarse os materiais depositados nas fosas pirenaica e bética entre os macizos antigos, que actuaron como topes. Xurdiron os Pirineos entre os macizos de Aquitania, Hespérico e do Ebro (que acabou afundíndose), e as cordilleiras Béticas, entre os macizos Bético-Rifeño e o Hespérico.

– Formáronse as depresións prealpinas paralelamente ás novas cordilleiras, e entre estas e o macizo antigo: a depresión do Ebro, paralela ós Pirineos, e a do Guadalquivir, paralela ás Béticas.

– A Meseta viuse afectada pola oroxénese alpina. En primeiro lugar pasou a inclinarse cara ó Atlántico, determinando a orientación cara a este océano de boapartedos ríos peninsulares. En segundo lugar formáronse os bordos montañosos da Meseta. No seu bordo oriental pregáronse os materiais plásticos depositados polo mar na era secundaria, orixinando a parte oriental da cordilleira Cantábrica e o Sistema Ibérico. No bordo sur da Meseta, o empuxe das cordilleiras Béticas levantou Serra Morena. Por último, o zócolo da Meseta, formado por materiais paleozoicos ríxidos, experimentou fracturas e fallas. Estas últimas deron lugar á chamada estructura xermánica, constituida por bloques levantados ou rexuvenecidos (horst) e bloques afundidos (fosas tectónicas ou graben). Os bloques levantados formaron o Macizo Galaico e as serras interiores da Meseta (Sistema Central e Montesde Toledo), e os afundidos crearon as depresións interiores ou concas sedimentarias da Meseta (as das submeseta norte e sur). As fallas tamén deron lugar á actividade volcánica en zonas como o Campo de Calatrava, Olot-Ampurdán e cabo de Gata.

A partir dos movementos oroxénicos alpinos estableceuse a rede fluvial. Os ríos erosionaron fortemente as cordileiras novas, crearon rañas (acumulacións de seixos ós pés das montañas) e colmaron as depresións interiores e exteriores da Meseta, que actualmente son zonas prácticamente chás.

Nesta era tamén orixinouse o conxunto de natureza volcánica das Illas Canarias, cando a oroxénse alpina rompeu o fondo do Atlántico e, a través das súas fracturas, ascenderon grandes masas de rochas volcánicas que deron lugar ás illas.

e) Durante a era cuaternaria (1,7millóns de anos ata a actualidade) producíronse o glaciarismo e a formación de terrazas fluviais.

O glaciarismo afectou ás cordilleiras máis altas (Pirineos, cordilleira Cantábrica, Sistema Central, Sistema Ibérico e Serra Nevada), dando lugar a glaciares de circo e de val.

Os glaciares de circo redúcense á cabeceira do val (circo). O xeo e o desxeo rompen as rochas das paredes do circo, de modo que este faise cada vez maior e as súas formas fanse escarpadas. Na Península, pola súa latitude, a maior parte dos glaciares foron de circo e cando se fundiron os xeos orixinaron pequenos lagos.

Os glaciares de val fórmanse candoa espesurado xeo acumulado no circo é grande. Entón o xeo das capas inferiores desprázase val abaixo. O xeo contén fragmentos rochosos que escavan o val, dándolle a típica forma de “U”. Tamén escavan pequenas cubetas que, ó fundirse o xeo, se converten en lagos. Na Península, só os Pirineos se viron cubertos por unha potente capa de xeo, da que partían glaciares que crearon vales en “U” e lagos.

A época glaciar caracterizouse pola formación de terrazas fluviais, antigos chans de inundación abandonados polo posterior encaixamento fluvial. As terrazas son froito das alternancias climáticas do Cuaternario: nos períodos galciais, ó atoparse a auga xeada nas montañas, os ríos perderon forza erosiva e depositaron aluvións no seu leito. Nos períodos posglaciais, ó aumentar a temperatura e fundirse o xeo, creceron o caudal e a forza erosiva dos ríos, de modo que afondaron o seu leito e deixaron suspendidos ós lados os aluvións acumulados anteriormente, constituíndose así as terrazas. Os sucesivos ciclos glaciais e posglaciais do Cuaternario deron lugar a terrazas graduadas. Na Península, as máis características son as formadas polo Douro, o Texo, o Guadiana, o Guadalquivir e o Ebro.

TIPOS DE UNIDADES MORFOESTRUCTURAIS

Unidades morfoestructurais son as formas e a disposición interna que adopta o relevo. Resultan de movementos tectónicos que seorixinan no interior da Terra e dan lugar a levantamentos, afundimentos e desprazamentos da codia terrestre, e da posterior actuación da erosión e da sedimentación. Ambos procesos están condicionados pola natureza das rochas.

Na Península atópanse presentes as grandes unidades morfoestructurais do relevo continental: zócolos, macizos antigos, cordilleiras de pregamento, e concas sedimentarias ou depresións.

a) Os zócolos son chairas ou mesetas formadas na era primaria ou paleozoico como resultado do aplanamento pola erosión de cordilleiras xurdidas nas oroxéneses (formación de montañas) desta mesma era. Os materiais paleozoicos son rochas silíceas: granito, lousa, cuarcita e xistos. Son moi ríxidas, polo que, ante novos empuxes oroxénicos, non se pregan senón que se fracturan ou rompen. Na actualidade, os zócolos son relevos predominantemente horizontais, que ocupan extensas áreas na metade occidental da Península.

b) Os macizos antigos son montañas formadas na era terciaria polo novo levantamento (rexuvenecemento) dun bloque ou dun zócolo como consecuencia dos movementos oroxénicos alpinos. Polo tanto, os seus materiais tamén son paleozoicos. Na actualidade, estes macizos presentan cumes suaves e arredondados, ó ser superficies de erosión elevadas. Na Península, son macizos antigos as serras interiores da Meseta (Sistema Central e Montes de Toledo), o Macizo Galaico e a parte occidental da Cordilleira Cantábrica.

c) As cordilleiras de pregamento son grandes elevacións montañosas que xurdiron na oroxénese da era terciaria polo pregamento de materiais sedimentarios, fundamentalmente calcarios, depositados polo mar na era secundaria. Distínguense dous tipos:

– Cordilleiras intermedias, formadas polo pregamento de materiais depositados nos bordos dos zócolos (Sistema Ibérico e parte oriental da cordilleira Cantábrica).

– Cordilleiras alpinas, formadas polo pregamento de materiais depositados en xeosinclinais ou fosas mariñas longas e profundas (Pirineos e cordilleiras Béticas).

Na actualidade as cordilleiras de pregamento presentan fortes pendentes e formas escarpadas, xa que, pola súa relativa xuventude, a erosión aínda non as suavizou.

d)As concas sedimentarias ou depresións son zonas afundidas formadas na era terciaria e cheas con sedimentos, principalmente de calcaria, arxila, arenitos e margas. As concas sedimentarias son de dous tipos:

– As concas sedimentarias formadas polo afundimento dun bloque dun zócalo a causa daspresións oroxénicas da era terciaria (depresións das mesetas do Douro, Texo e Guadiana).

– As depresións prealpinas, localizadas a ambos lados das cordilleiras alpinas (depresións doEbro e do Guadalquivir).A súa orixe explicouse pola descompresión posterior ó levantamento das cordilleiras, que provocou o afundimento dalgúns fragmentos; ou porque, ó levantarse os antigos xeoxinclinais, quedaron nos seus flancos fosas mariñas pouco profundas que acabaron colmándose. Hoxe estas concas sedimentarias son relevos horizontais ou suavemente inclinados porque non foron afectados por oroxéneses posteriores.

 

TOMADO de:

http://noespazoenotempo.webnode.es/tema-1-diversidade-xeoloxica-e-morfoloxica/tema/

ESQUEMA SIMPLE TEMA 1

ESQUEMATEMA 1 XEO BACH CIUG

 

SEPNOSE ADAPTADA TEXTO TEMA 1

SEPNOSE TEMA 1 XEO BACH CIUG

DIRECTRICES PAU 2011-12

1.2. Variedade litolóxica: dominio silíceo, calizo, arxiloso e volcánico. COMO TEÓRICO E PRÁCTICO

CUESTIÓN PRÁCTICA:

1.- MAPA LITOLÓXICO DE ESPAÑA. ANÁLISE E COMENTARIO.-

O documento proposto, un mapa temático que representa a distribución do rochedo peninsular e do arquipélago balear mediante un sistema de tramas simple con desigual intensidade de gris e de raiado, vertical/horizontal, en contraste con superficies en branco, que segundo a lenda identificamos coa clásica división litolóxica de Hernández Pacheco, pai da xeoloxía española: Iberia síliceaIberia calcaria e Iberia arxilosa, respectivamente.

A representación de coropletas en cuestión, permite asociar a extensión do dominio silíceo co Macizo Hespérico de Isidro Parga Pondal, unha unidade maciza aínda que parcialmente só quede reflictada na representación co raiado vertical no seu sector máis occidental polo desmatelamente da coberteira arxiloxa a partir da configuración da rede de drenaxe da vertente atlántica tralo basculamento da Meseta durante o neóxeno. Sen embargo, a xeneralización do documento non permite a localización diferenciada do rochedo silíceo no que refire a oposición das rochas plutónicas ácidas e das rochas metamórficas ou do rochedo sedimentario de facies mariña e paleozoico (cfr., Mapa litológico de Matte, 1946).

Igualmente, permite asociar a extensión do dominio calcario mesozoico e paleóxeno cos rebordes da mencionada Meseta adoptando unha forma de arco, indicadora da función daquéla como antepaís. Quedarían integrados nesta formación as unidades periféricas da Cordilleira Cantábrica (sector oriental) e do Sistema Ibérico e as unidades externas do Sistema Subbético, do Prepireneo ou do sector meridional da Cordilleira Costeiro-Catalana. Polo que se refire ao dominio arxiloso, a súa localización, condicionada polo seu ambiente xenético ás áreas topográficamente máis baixas, queda restrinxida á coberteira da parte oriental da Meseta, ás depresións exteriores (Ibérica e Bética) e aschairas do litoral.

Nos mapas xeolóxicos usuais, os didácticos por exemplo, o rochedo clasifícase dacordo coas unidades estratigráficas maiores (eras e periodos), sen decir nada directamente da súa composición. A diferencia déles, o mapa de Oriol Riba e Macau (IGME, 1970) atende a unha representación cartográfica do subsolo peninsular sen ter en conta a súa idade. Estes autores quixeron realzar trazos dominantes como o seu ambiente xenético e a súa coherencia ou resistencia á erosión.

D.p.d.v. xenético aportan a seguinte taxonomía:

a) Rochas de xénese interna:

1) Rochas ígneas ácidas, cristalinas, de composición silícea como o granito, as granodioritas e rochas filonianas asociadas (pórfidos e seixos). Correspóndense co rochedo dunha placa continental.

2) Rochas ígneas básicas, de composición ferro-magnésica como a peridotita e os gabros, en asociación con rochas metamórficas do tipo das ecloxitas e anfibolitas. Correspóndense co rochedo dunha placa oceánica.

3) Rochas ígneas básicas efusivas ou volcánicas tipo basalto. A diferencia das anteriores son de cronoloxía recente.

4) Rochas metamórficas tipo gneises ou tipo xisto-lousa; éstas últimas, alternan habitualmente con cuarcitas e calcarias.

b) Rochas sedimentarias:

1) Rochas de sedimentación ou facies mariña tipo calcarias e dolomías ou margas e arxilas con areniscas asociadas.

2) Rochas de sedimentación ou facies lacustre: depósitos xesos e sales solubles, calcarias bermellas, areniscas e conglomerados en interiores e marxes de concas endorreicas, respectivamente. E rochas de sedimentación ou facies continental: aluviais e costeiros pliocenos e cuaternarios e en xeral moi soltos.

D.p.d.v. da coherencia ou resistencia á erosión os complexos rochosos dos grupos “rochas ígneas ácidas”, “rochas ígneas básicas”, os gneises e as calcarias sedimentarias de facies mariña ou lacustre constituen rochas moi duras. Os sedimentos recentes de acumulación continental son os máis incoherentes e deleznables, mentras as margas e areniscas de sedimentación mariña representarían unha dureza
intermedia.

Rematamos o presente comentario do documento proposto cun Balance xeográfico das Iberias litológicas: As rochas duras correspóndense cos relevos montañosos de terreos de cultivo pobres con accesibilidade difícil e poboamento disperso. As rochas sedimentarias acumuladas en sectores deprimidos, vales fluviais e litorais, son o asentamento de cultivos intensivos e o emprazamento de grandes cidades, favorecidas polas fáciles comunicacións. As rochas sedimentarias máis endurecidas dan lugar a relevos non moi abruptos e a áreas de cultivo extensivo, tradicionalmente de secaño; en ocasións, a erosión os abarranca e noutras a composición salina impide o cultivo e o hábitat.

2.- MAPA LITOLÓXICO DE ESPAÑA. ANÁLISE E COMENTARIO.-

Observa o mapa e fai un comentario dos distintos tipos de rochedo peninsular e dos tipos de relevo.

A evolución xeolóxica da Península Ibérica fixo posible distinguir tres áreas de acordo coa natureza do rochedo (área silícea, calcaria e arxilosa), modelándose en cada unha distintos tipos de relevo (relevo granítico, cárstico, arxiloso ou relevo por erosión ou diferencial).

A área silícea está integrada por rochas antigas da era precámbrica e primaria. Polo tanto, atópase maioritariamente no oeste peninsular (Galicia, León e Estremadura) e presenta ramificacións cara á parte occidental da cordilleira Cantábrica, o Sistema Central, os Montes de Toledo e Serra Morena. Tamén se localiza noutras áreas onde quedan restos de macizos antigos: zona axial dos Pirineos e algúns sectores do Sistema Ibérico, da cordilleira Costero-Catalana e do Sistema Penibético.

Nesta área, a rocha predominante é o granito que é unha rocha magmática plutónica, é dicir, formada no interior da terra e solidificada a partir dun estado de fusión ó verse obrigada a ascender cara á superficie terrestre. É de cor clara, agrisallada, e está integrada por grans grosos de cuarzo, feldespato e mica. O modelado desta área está determinado polas características desta rocha, cristalina e ríxida, sensible a distintas formas de alteración.

Nuns casos, o granito é alterado quimicamente e en profundidade pola auga: os seus cristais descompóñense e transfórmanse en areas pardoamarelas, que poden acadar grandes espesuras nos vales e zonas de escasa pendente. Noutros casos, a alteración do granito pordúcese a partir dunha rede de diáclases ou fracturas. O resultado é diferente segundo a altitude:

Nas áreas de alta montaña as rochas rompen ó filtrarse a auga polas fisuras e xearse posteriormente, de modo que o xeo preme nas fisuras das rochas e rómpeas. Iso da lugar á formación de cristas agudas, escarpadas e dentadas (agullas ou galaios) e á apareción de pedreiras, acumulacións de fragmento de rochas ó pé das montañas.

Nas zonas menos elevadas, se a alteración se produce a partir de diáclases paralelas á superficie, orixina a escamación ou disgragación lenta do granito, resultando unha paisaxe suavemente ondulada de formas redondeadas (domos).

Se a alteración se produce a partir dunha rede de diáclases perpendiculares, fórmanse bólas. Estas poden quedar amoreadas unhas sobre outras formando barrocais, nos que son típicos os tores (amoreamentos de bólas graníticas) e as rochas cabaleiras (bólas graníticas situadas de forma natural en equilibrio sobre unha das súas superficies máis pequenas). Outras veces dispóñense de forma caprichosa nas ladeiras ou ó pé das montañas (caos granítico).

Se a alteración se produce a partir dunha rede de diáclases perpendiculares, fórmanse bólas. Estas poden quedar amoreadas unhas sobre outras formando barrocais, nos que son típicos os tores (amoreamentos de bólas graníticas) e as rochas cabaleiras (bólas graníticas situadas de forma natural en equilibrio sobre unha das súas superficies máis pequenas). Outras veces dispóñense de forma caprichosa nas ladeiras ou ó pé das montañas (caos granítico).

A área calcárea está formada por sedimentas da era secundaria pregados durante a eraterciaria. Os terreos calcarios forman unha “Z” invertida que se estende polos prepirineos, os Montes Vascos, o sector oriental da cordilleira Cantábrica, o Sistema Ibérico, parte da cordilleira Costeira- Catalana, e a cordilleira Subbética. A rocha predominante é a calcaria que é unha rocha sedimentaria, é dicir, formada no exterior da terra a partir de fragmentos de rochas ou organismos preexistentes, depositados despois de ser transportados polos ríos, océanos, o vento ou o xeo. Está constituida esencialmente por carbonato cálcico e trátase dunha rocha dura que se fractura formando fisuras ou diáclases, pero que se disolve facilmente coa auga da chuvia, sobre todo a través das diáclases. Orixina un relevo complexo, relevo cárstico, que ten as seguintes formas características:

  • Os lapiás ou lenares, que son sucos abertos polas augas de escorrentía sobre as vertentes ou sobre superficies chás con fisuras
  • As gargantas ou foces son vales estreitos e profundos, enmarcados por vertentes abruptas, causadas polos ríos.
  • Os poljes son depresións ou vales cerrados de fondo horizontal percorridos total ou parcialmente por correntes de auga, que desaparecen subitamente por un sumidoiro ou ponor e continúan circulando subterraneamente. O polje pode inundarse de forma temporal ou permanente transformándose nun lago.
  • As dolinas ou torcas son cavidades que se orixinan nos lugares onde a auga se estanca.
  • As covas crénase ó inflitrarse a auga polas fisuras do terreo calcario e circular de forma subterránea. Nelas fórmanse estalactitas (a partir da aguga, rica en carbonato cálcico, que pinga do teito) e estalagmitas (a partir da auga depositada no solo).
  • As simas son aberturas estreitas que comunican a superficie coas galerías subterráneas.

A área arxilosa está constituída por materiais sedimentarios pouco resistentes (arxilas, margas e xesos) depositados a finais do Terciario e no Cuaternario. Comprende boa parte das depresións das submesetas norte e sur, as depresións do Ebro e do Guadalquivir e as chairas costeras mediterráneas.

O relevo arxiloso é basicamente horizontal, xa que son terreos non afectados por pregamentos posteriores. A súa erosión é rápida, debido a brandura dos materiais. Os ríos abren vales que separan estructuras horizontais, que son de contado desgastadas, dando lugar a relevos suavemente ondulados.

Nas zonas nas que alternan longos períodos secos e calorosos con outros de chuvias torrenciais, cortas e intensas, e non existe a protección vexetal (SE peninsular), a auga de arroiada desgasta as vertentes, orixinando cárcavas ou fisuras estreitas e profundas separadas por arestas, que crean unha topografía abrupta similar a unha montaña en miniatura. O seu amplo desenvolvemento sobre unha zona dá lugar á paisaxe denominada badlands.

No interior de cada unha das tres áreas citadas é moi común que aparezan rochas de distinta orixe e resistencia. A erosión actúa entón de forma diferencial ou selectiva, dando lugar a distintos relevos segundo a inclinación dos estratos.cando os estratos están suavemente inclinados, e alternan materiais duros e brandos,fórmanse costas. Nelas distínguense un dorso ou reverso, formado polo estrato duro, inclinado, e unha fronte que ten unha parte superior de forte pendente, formada por unha carpa dura, e unha parte inferior cóncava na capa branda, onde a erosión é máis rápida. O retroceso das costas pola erosión dá lugar tamén a cerros testemuña e a antecerros.

Cando os estratos están pregados dan lugar ós relevos apalachenses e xurásico:

– O relevo apalachense fórmase sobre un relevo montañoso herciniano, arrasado e nivelado pola erosión, que experimenta un rexuvenecemento que reactiva a erosión. A erosión diferencial deixa ó descuberto as capas duras, que forman cristas paralelas, longas e estreitas, de altitude similar, separadas por depresións abertas nas capas brandas. Exemplos deste relevo poden atoparse nos vales asturianos do Eo e do Navia, na comarca de Somiedo, nos Montes de Toledo e, no sur da Península, en Serra Morena.

– O relevo xurásico fórmase nas cordilleiras novas. Está constituído por unha alternancia de pregamentos convexos (anticlinais) e cóncavos (sinclinais). Nos anticlinais, a erosión da auga crea vales perpendiculares ó cumio (cluses) e vales paralelos ó cumio (vales anticlinais ou combes). O baleiramento dos angiclinais (rápido unha vez que a erosión perforou o estrato duro), deixa levantados entre eles os antigos vales sinclinais (sinclinal colgado), de modo que o relevo invertiuse. A erosión do val anticlinal deixará en resalte o anticlinal do estrato inferior (anticlinal exhumado) e o ciclo reiniciarase. Formas típicas deste relevo poden verse no Sistema Ibérico, a cordilleira Cantábrica, os Pirineos e as cordilleiras Béticas.

Tomado de:

http://noespazoenotempo.webnode.es/tema-1-diversidade-xeoloxica-e-morfoloxica/practicos/p3-mapa-litoloxico/

Ligazón comparativo:

http://geoperspectivas2bachiller.blogspot.com/2011/03/realizar-un-comentario-del-mapa-con-las.html

Ligazóns de interese:

Enlace scrib del profesor Félix González Chicote sobre “Variedad litológica”

Enlace “Términos de relieve”

 

EXERCICIO 2 DA PPAU XUÑO 2012 OPCIÓN B

(CRITERIOS DE AVALIACIÓN DA CIUG)

Atendendo ao documento, conteste (puntuación máxima de 4 puntos):

a) Enumere as 4 unidades do relevo marcadas coas letras A, B, C, D no mapa (1 punto):

A.- Cordilleira Costeira-Catalá; B.- Montes Vascos; C.- Montes de Toledo; D.- Serra da Tramontana.

B) COMENTE O DOCUMENTO (MAPA LITOLÓXICO) ATENDENDO ÁS SEGUINTES CUESTIÓNS:

IDENTIFIQUE O DOCUMENTO E COMPLETE A LENDA (1 PUNTO):

Mapa da Península e arquipélagos canario e balear de tipo corocromático temático coa trama de provincias, a rede fluvial principal e a representación corocromática da litoloxía predominante na península e nos arquipélagos.

Número 1 coa cor verde: Área silícea

Número 2 coa cor vermella: Área calcaria

Número 3 coa cor amárela: Área arxilosa

Número 4 coa cor azul: Área volcánica

ORIXE XEOLÓXICA E LOCALIZACIÓN DE CADA ÁREA/DOMINIO (1 PUNTO):

Área silícea:

– Rochas moi antigas, do Precámbrico e do Paleozoico que foron antigos macizos arrasados.

– Localízanse nas rexións nas que aflora o vello zócalo herciniano da Meseta e en zonas de outros macizos antigos. Todo o terzo oeste peninsular (excepto zona de Lisboa) e se estende cara o oeste da Cordilleira Cantábrica, Sistema Central, Montes de Toledo e Serra Morena; e formando manchas illadas, no eixe central dos Pireneos, Penibéticas, algunhas serras do Sistema Ibérico e a Cordilleira Costeira-Catalá.

Área calcaria:

– Rochas sedimentadas durante o Mesozoico e comezos do Terciario que co pregamento alpino formaron os conxuntos montañosos da zona oriental española.

– Esténdese formando unha Z invertida, desde as costas catalanas ata o estreito de Xibraltar. Pireneos, Sur da Cordilleira Costeira-Catalá, Montes Vascos, e metade oriental da Cordilleira Cantábrica, Sistema Ibérico e Subbéticas. Domina no arquipélago balear, salvo as chairas centrais.

Área arxilosa:

– Rochas que foron depositadas a finais do Terciario e no Cuaternario.

– Se estende polas depresións terciarias: as concas castelás, as depresións do Ebro e Guadalquivir; as chairas litorais mediterráneas e a depresión do Sado-Texo.

Área volcánica:

– Nas erupcións volcánicas durante a era terciaria, ascenderon masas de rochas volcánicas.

– Illas Canarias e zonas da península como Cabo de Gata, Olot e Campo de Calatrava.

ROCHEDO PREDOMINANTE E EXEMPLOS DE MODELADO CORRESPONDENTE (1 PUNTO):

Área silícea:

– Poden ser metamórficas como as lousas, xistos ou gneis, ou ígneas como o granito.

– Relevo granítico: areas pardoamarelas, cristas, pedregais, domos, barrocais, caos granítico.

Área calcaria:

– Rocha predominante e a calcaria.

– Relevo cárstico: lapiás, foces, poljés, dolinas, covas e simas.

Área arxilosa:

– Rochas como as arxilas, margas e xesos.

– Forman relevos basicamente horizontais, por non sufrir pregamentos posteriores. A súa rápida erosión xera: o Zonas de escasa vexetación: cárcavas que poden orixinar os badlands. o Zonas onde a erosión dos ríos abriu vales que separan estruturas horizontais con alternancia de materiais e orixinan chairas suavemente onduladas: as campiñas.

Área volcánica:

– Segundo a viscosidade da lava e a proporción de produtos sólidos poden ser: lapilli, escorias, bombas volcánicas ou coladas.

– Formas máis características: conos volcánicos, calderas, domos, malpaíses, diques, barrancos volcánicos.

———————–…………………………………————————

1.3. Unidades de relieve: a) Meseta.

Rebordos montañosos. COMO TEÓRICO E PRÁCTICO

CUESTIÓN PRÁCTICA:

2.-ANÁLISE E COMENTARIO DO PERFIL N-S DA P.I.

INTRODUCCIÓN: Tipo de representación gráfica: Forma e función.

O perfil topográfico ou corte topográfico é unha representación do relevo que se obtén trazando unha recta sobre un mapa con curvas de nivel, de xeito que as isohipsas se cortan transversalmente. Debúxase xeralmente na mesma escala horizontal que o mapa, mais a utilización dunha escala vertical realzada ou expresiva é aconsellable para subraiar os elementos do relevo. No caso que nos ocupa a escala de altura resulta 30 veces superior á horizontal, favorecendo a individualización das unidades estructurais (escala horizontal) e a súa definición altimétrica (escala vertical).

ANÁLISE:

1.- Identificar as unidades morfolóxicas representativas (nominándoas directamente sobre o perfil proposto).

– Cordilleira Cantábrica (Unidade periférica); Submeseta  norte (sector da Unidade fundamental); Sistema Central (Unidade interior); Submeseta sur (sector da Unidade fundamental): Val do Tajo, Montes de Toledo  (Unidade interior), Val do Guadiana; Serra Morena (Unidade periférica); Val do Guadalquivir (Unidade externa); Cordilleira Subbética (Unidade externa); Cordilleira Penibética (Unidade externa).

2.- Caraterízalas:

a) Altimétricamente (altitude aproximada sobre o seu nivel de base).

Picos de Europa (2.500 m); Submeseta  norte (900-400 m); Serra de Gredos (2.500 m/1.500m); Submeseta sur (800-300 m); Montes de Toledo (- 1500/-1000 m); Serra Madroña (-1500m/-1000 m); Serra Mágina (2000m/1.500 m); Serra Nevada (3000 m). (A altitude das unidades subraiadas referenciadas ao nivel da mar).

COMENTARIO:

b) Xeolóxicamente (paleozoica,mesozoica e cenozoica):

c) Litolóxicamente (silícea, calcárea e arxilosa).

d) Tectónicamente (superficie de erosión, cordal ou cubeta –hercínica ou alpina).

e) Morfoxenéticamente (relevo apalachense, relevo cárstico, glaciarismo, vulcanismo, etc.)

– Cordilleira Cantábrica

Materiais paleozoicos e mesozoicos; lousas e cuarcitas e calcarias; estructuras rexuvenecidas xermánicamente na tectónica alpina; glaciarismo.

– Meseta

Sedimentos cenozoicos sobre zócalo paleozoico; areas e arxilas sobre granitos e lousas; superficies de erosión sobre o zócalo e superficies de acumulación  nos sedimentos; páramos e rañas.

– Sistema Central

Materiais paleozoicos; granitos entre rochas metamórficas; estructura xermánica (superficie de erosión fracturada); Glaciarismo.

– Montes de Toledo

Materiais paleozoicos; rochas metamórficas; estructura germánica; relevo apalachense: erosión diferencial y rañas.

– Serra Morena

Materias paleozoicos; rochas metamórficas; flexión prealpina da Meseta; relevo apalachense.

– Depresión do Guadalquivir

Materiais cenozoicos; sedimentos arxilosos e margosos; fosa prealpina; campiñas.

– Cordilleiras Béticas: Subbéticas e Penibéticas

Dominio alpino e mesozoico e dominio alpino e mesozoico sobre sustrato paleozoico, respectivamente; complexo litolóxico de rochas sedimentarias (facies mariña e continental), e de rocchas sedimentarias con sustrato metamórficos e plutónico, respectivamente; estilo alpino de mantos de corremento, parautóctonos e alóctonos, respectivamente; glaciarismo, morfoloxía cárstica, erosión liñal (cárcavas) e morfoloxía dunar.

Ligazón comparativo:

http://geoperspectivas2bachiller.blogspot.com/2011/03/en-el-perfil-topografico-se-suceden-las.html

b) Relevos exteriores:  Cordilleiras e depresións. Relevo insular. COMO TEÓRICO E PRÁCTICO.

LIGAZÓNS PROPOSTOS POLA CIUG 

http://www.slideshare.net/isaacbuzo/comentario-del-mapa-topogrfico-presentation

http://www.slideshare.net/sennumero/o-relevo-da-pennsula-ibrica

http://www.slideshare.net/sergisanchiz/geo-01-c-el-espacio-geogrfico-espaol-relieve-2-roquedo-y-modelado

1.4. O litoral español: Cantábrico, atlántico e mediterráneo.

PREFERENTEMENTE COMO VOCABULARIO

LIGAZÓN EN CATALÁN

http://www.slideshare.net/hanszimmermann/15-el-relleu-litoral-peninsular

OUTROS LIGAZÓNS

http://www.slideshare.net/geopress/el-relieve-espaol-1-formacin-9041668

http://www.slideshare.net/geopress/el-relieve-espaol-unidades-morfoestructurales#

MAPA TEMÁTICO DE UNIDADES XEOTECTÓNICAS DE ESPAÑA

1.20 UNIDADES GEOESTRUTURAIS

TIPO DE IMAXE.-

Mapa temático das unidades estruturais da P.I. e das Illas Baleares (e sen as Illas Canarias). Trátase dunha representación de superficie ou cartográfica de coropletas, diferenciadas mediante 4 signos (branco, punteado, trama lineal vertical continua e horizontal discontínua máis densa), que refiren respectivamente a zócolo hercínico, ás concas e cubetas sedimentarias, ás cordilleiras moderadamente pregadas (montañas medias) dos bordos da Meseta e ás cordilleiras alpinas de maior altimetría.

ANÁLISE.-

En realidade como reflicte a rotulación na área do zócolo hercínico ou variscico hai que discriminar as superficies de erosión postpaleozoica da penichaira da Meseta castellana da formación de relevos rexuvenecidos por fractura durante a oroxenia terciaria ou alpina, como o Macizo Galaico, o sector astur da Cordilleira Cantábrica ou como o Sistema Central e os Montes de Toledo. Da mesma maneira, na área de puntos hai que distinguir as superficies de acumulación de sedimentos dos vales fluviais; no caso da Meseta corresponden aos cursos altos do Duero e do Tajo cunha coberteira fosilizando o zócolo, mentras nos vales externos á Meseta, do Guadalquivir e do Ebro, a acumulación de sedimentos amosan unha fronte máis ampla nos cursos baixos. Finalmente, as áreas de estrutura pregada, moderada (menor intensidade oroxénica e menor potencia dos estratos sedimentarios co zócolo como antepaís) e alpinas (maior intensidade oroxénica e maior potencia sedimentaria), quedan identificadas co Sistema Ibérico e coas unidades externas dos Pirineos-Montes vascos-sector cántabro da Cordilleira Cantábrica no norte, e dos Sistema bético e penibético no sul.

E COMENTARIO DO MAPA SUPRA

Da análise do documento concluimos que as unidades de relevo a definir estrutural ou tectónicamente as seguintes:

1.- Unidades con xénese no Macizo hespérico

1.1.- A Meseta (1): Un zócolo hercínico, parcialmente oculto por unha coberteira sedimentaria máis recente cenozoica. Aquel, constituido litolóxicamente por granitos e lousas, representa o mellor exemplo de penichaira ou superficie de erosión da P.I.

1.2.- Unidades interiores. Sistema Central e Montes de Toledo: Formando parte do mesmo dominio litolóxico da Meseta son relevos rexuvenecidos por fractura en “estrutura xermánica” como resultado do paroxismo terciario alpino sobre sectores do zócolo (ríxidos).

1.3.- Unidade periférica noroccidental. Macizo galaico: Independizado da Meseta tras o basculamento postectóníco do terciario pertence ao mesmo dominio litolóxico de rochas plutónicas e metamórficas do zócolo e das “bandas de fractura”. Estruturalmente constitue unha unidade con morfoloxía peniplanizada e dislocada por fallas antigas (N-S) e alpinas (W-E).

2.- Unidades sedimentarias das depresións externas: Vales do Guadalquivir e do Ebro

2.1.- Unidade externa do Val do Guadalquivir. Trátase dunha depresión triangular aberta ao Atlántico, estruturalmente resultado dun “movemento de subsidencia alpina”, e colmatada por sedimentos lacustres (calcarias) e continentais (areas) que dan lugar a formas de superficies de acumulación (campiñas).

2.2.- Unidade externa do Val do Ebro. Trátase dunha depresión triangular pechada ao Mediterráneo pola Cadea Costeiro-Catalana. Estruturalmente resultado de ”subsidencia alpina” e colmatada por sedimentos lacustres (yesos) e continentais (pudingas) que dan lugar a formas de acumulación, máis diversas que no Guadalquivir (relevos en costa, moas).

3.- Unidades moderadamente pregadas no rebordo do zócolo. Unidade periférica do Sistema Ibérico. Formado por tres sectores de altimetria +/- 2000 m, amósase como unha “estrutura saxónica” (unha estrutura de pregues sobre unha estrutura de fractura), resultado da deformación alpina dunha potente sedimentación mesozoica depositada no rebordo do zócolo paleozoico.

4.- Cordilleiras alpinas intensamente pregadas.

4.1.- Unidade externa dos Pirineos. Este relevo de sección transversal disimétrica (cfr., Prepireneo aragonés) amosa unha “estrutura pirenaica”, de pregues deitados con encabalgamentos, resultado da deformación intensa dunha sedimentación mesozoica de facies mariña (calcarias), que no sector central (Macizo da Madeleta) fixo aflorar un rochedo plutónico (granitos).

4.2.- Unidade externa da Cordilleira Penibética. Cunha apariencia de macizos izados desde altiplanicies (cumios por riba dos 3.000 m), amosa unha “estrutura alpina”, de mantos de corremento alóctonos, resultado da intensidade da deformación sobre materiais mesozoicos de facies mariña (flysch), que no sector central (Serra Nevada) fixo aflorar un rochedo plutónico (granitos).

LIGAZÓN DE INTERESE

http://www.ign.es/espmap/mapas_relieve_bach/Relieve_Mapa_03.htm

6 Xullo, 2012

AS PROBAS DE ACCESO UNIVERSIDADE. XEOGRAFIA

 

ESTRUTURA: As partes son as seguintes:

PRIMEIRA PREGUNTA: definir catro conceptos xeográficos a elixir dos seis propostos. Trátase ademais de que o alumnado saiba usar axeitadamente a terminoloxía xeográfica relacionándoo cun exemplo. (2 ptos.).

SEGUNDA PREGUNTA: desenvolver unha pregunta práctica consistente na localización, lectura, interpretación, explicación e análise crítica dun documento gráfico relacionado coas destrezas e habilidades xeográficas fundamentais, e que se recollen no apartado anterior, estruturado por bloques de coñecemento. (4 ptos).

TERCEIRA PREGUNTA: desenvolver unha cuestión teórica referida aos temas extraídos dos bloques de coñecemento. Nesta pregunta incluiranse orientacións para o seu desenvolvemento. (4 ptos).

IMPORTANTE: Os bloques de coñecemento repartiranse en dous grandes grupos de forma que si a pregunta teórica está extraída do primeiro grupo a pregunta práctica será dos prácticos do segundo grupo.

OPCIÓN A

VOCABULARIO (2 ptos.): De todos os temas (relación adxunta de conceptos).

PREGUNTA DO PRÁCTICO (4 ptos): Prácticos dos temas completos 7 ao 14 dos bloques de coñecemento II e III.

PREGUNTA TEÓRICA (4 ptos) Temas extraídos do 1 ao 6 e dos temas 15 e 16, dos bloques de coñecemento I, IV e V.

OPCIÓN B

VOCABULARIO (2 ptos.): De todos os temas (relación adxunta de conceptos).

PREGUNTA DO PRÁCTICO (4 ptos): Prácticos dos temas completos 1 ao 6 e o 15 e 16 dos bloques de coñecemento I, IV e V.

PREGUNTA TEÓRICA (4 ptos) Temas extraídos do 7 ao 14, dos bloques de coñecemento II e III.

6 Xullo, 2012

MAPA FISICO DA PENINSULA IBERICA (IGN.ES)

MAPA POLÍTICO DE ESPAÑA (IGN.ES)

RELACIÓN DE ACCIDENTES FISIOXEOGRÁFICOS

–  UNIDADES ESTRUCTURAIS  DE RELEVO

– VERTENTES E CONCAS HIDROGRÁFICAS (RIOS PRINCIPAIS E AFLUINTES)

– ACCIDENTES DE LITORAL (CABOS, GOLFOS/RIAS E ISLAS)

RELACIÓN DE UNIDADES TERRITORIAIS: CCAA E PROVINCIAS  (tb CAPITAIS)

REVISAR HISTORIAL DESTE TIPO DE EXERCICIOS DE DESCRIPTIVA

http://ciug.cesga.es/exames.php

EXERCICIO DE DESCRIPTIVA PROBA DE NOV-2011

novo glosario ppau 2011-12; definicións ciug en construccion.

5 Xullo, 2012

NOVO GLOSARIO PPAU 2011-12

Acuicultura, Agricultura ecolóxica, Aluvión, Área metropolitana, Área suburbana, Aridez, Avaliación de impacto ambiental, Balanza de pagamentos, Barlovento, Censo de Poboación, Comisión europea, Comunidade Autónoma, Cualificación do solo, Cunca fluvial, Denominación de orixe, Desagrarización, Difusión industrial, Economía somerxida, Economías de escala, Ecosistema, Ecoturismo, Efecto invernadoiro, Enerxías renovables, Esperanza de Vida, Estatuto de autonomía, Esteiro, Estiaxe, Explotación intensiva, Fondos estruturais, Foz, Franquicia, Industrias verdes, Inversión térmica, Isóbara, Isohieta, Landa, Laurisilva, Litosfera, Maquis, Marisma, Materias primas estratéxicas, Meseta, Movementos antiglobalización, Município, Obxectivos do Milenio, Padrón municipal, Paisaxe, Parque tecnolóxico, Parroquia, Penechaira, Plan Estratéxico de Infraestruturas do Transporte (PEIT), Plan Xeral de Ordenación Urbana (PXOU), Poboación Activa, Política Agrícola  Común (PAC), Política Pesqueira Comunitaria (PPC), Provincia, Réxime Demográfico, Ria, Saldo migratorio, Silvicultura, Somontano, Subcontratación, Taxa de Fecundidade, Taxas aeroportuarias, Tectónica de placas, Tómbolo, Tour operadores, Transición demográfica, Transxénicos, Umbría, Unidade Veciñal de Absorción (UVA), Vexetación antrópica, Vexetación clímax, Xentrificación,. Xeopolítica.

NOVO GLOSARIO XEOGRAFICO PPAU 2013-14

Acuicultura, Agricultura ecolóxica, Aluvión, Área metropolitana, Área suburbana, Aridez, Avaliación de impacto ambiental, Balanza de pagamentos, Barlovento, Censo de Poboación, Comisión europea, Comunidade Autónoma, Cualificación do solo, Cunca fluvial, Denominación de orixe, Desagrarización, Difusión industrial, Economía somerxida, Economías de escala, Ecosistema, Ecoturismo, Efecto invernadoiro, Enerxías renovables, Esperanza de Vida, Estatuto de autonomía, Esteiro, Estiaxe, Explotación intensiva, Fondos estruturais, Foz, Franquicia, Industrias verdes, Inversión térmica, Isóbara, Isohieta, Landa, Laurisilva, Litosfera, Maquis, Marisma, Materias primas estratéxicas, Meseta, Movementos antiglobalización, Município, Obxectivos do Milenio, Padrón municipal, Paisaxe, Parque tecnolóxico, Parroquia, Penechaira, Plan Estratéxico de Infraestruturas do Transporte (PEIT), Plan Xeral de Ordenación Urbana (PXOU), Poboación Activa, Política Agrícola Común (PAC), Política Pesqueira Comunitaria (PPC), Provincia, Réxime Demográfico, Ria, Saldo migratorio, Silvicultura, Somontano, Subcontratación, Taxa de Fecundidade, Taxas aero-portuarias, Tectónica de placas, Tómbolo, Tour operadores, Transición demográfica, Transxénicos, Umbría, Unidade Veciñal de Absorción (UVA), Vexetación antrópica, Vexetación clímax, Xentrificación,. Xeopolítica.

……………………………………………_________________………………………………………

1.- ACUICULTURA: Concepto económico do sector FAO. Refire ao conxunto de actividades relacionadas coa cría e coidado de animais e plantas acuáticas (peixes, moluscos, crustáceos, algas) cunha finalidade productiva e de recolección controlada. Representa, como resultado do esgotamento dos caladoiros, o paso da depredación á producción na obtención de alimentos de orixe mariña. Exemplo: a nova política de expansión de Pescanova.

1 CIUG.- Acuicultura é o conxunto de actividades que, mediante algún tipo de intervención no ciclo biolóxico ou no medio no que habitan os peixes, permiten controlar a súa reprodución e/ou crecemento. A acuicultura aparece restrinxida a un pequeno abano de especies, principalmente peixes, moluscos e crustáceos. En Galicia, a acuicultura representa aproximadamente a terceira parte da cifra do negocio da pesca.

1.- CIUG.-Conxunto de actividades que, mediante algún tipo de intervención no ciclo biolóxico ou no medio no que habitan os peixes ou plantas, permiten controlar a súa reprodución e/ou crecemento. E moi significativa en Galicia, e está restrinxida a un pequeno abano de especies, en función da súa importancia económica e do desenvolvemento dunha tecnoloxía axeitada e limitada espacialmente á beiramar ou as augas continentais.

http://acuiculturapesca.blogspot.com.es/p/maricultura.html

2.- AGRICULTURA ECOLÓXICA: Concepto de economía sustentable, que refire ao sistema de producción agrícola que pretendendo o máximo equilibrio co medio ambiente e coa saúde humana fai uso racional dos recursos (auga, solo e patrimonio xenético) e emprega métodos de bonificación natural vs productos químicos de síntese.

http://agroecologiaconyarugyver.blogspot.com.es/2010/09/agricultura-ecologica-no-siempre-la.html

3.- ALUVIÓN: Concepto fisioxeográfico, morfoxenético, que refire ó material detrítico depositado polo río nunha superficie de acumulación sedimentaria e que presenta unha morfoloxía redondeada polo frotamento coas outras partículas transportadas polo mesmo río. Pode estar composto por grava, area, arxila ou limo.

3 CIUG.- Depósito de materiais detríticos, transportado e depositado de xeito transitorio ou permanentemente por unha corrente de auga. Habitualmente, está composto por areas, gravas, arxilas ou limos, acumulándose nas canles das correntes, nas chairas inundables e nos deltas.

http://commons.wikimedia.org/wiki/File:River2.jpg?uselang=es

4.- AREA METROPOLITANA: Concepto de xeografia urbana que refire ao conxunto formado por unha cidade principal moi dinámica e varias inmediatas que crecen de forma complementaria, baixo a influencia da primeira. Debe posuer un recoñecemento legal que permita realizar un planeamento supramunicipal e coordinar determinados servizos e obras. Exemplos a área metropolitana de Barcelona ou o proxecto de área metropolitana de Vigo.

4.- CIUG.-  Área metropolitana: rexión urbana que engloba unha cidade central que dá nome a área e unha serie de cidades satélites que poden funcionar como cidades dormitorio, industriais, comerciais e servizos, todo organizado de xeito centralizado.

http://rafaeldemiguel.files.wordpress.com/2010/04/captura-de-pantalla-2010-04-25-a-las-23-57-50.png

http://www.ub.edu/geocrit/b3w-754.htm

5.- ÁREA SUBURBANA: Concepto administrativo e urbanístico, que refire á franxa de transición (coexistencia de modos de vidas rurais e urbanos), determinada pola administración Municipal, que rodea ás ciudades e se extende polas súas vías de acceso e que ven definida por criterios de densidade e pola actividade económica da poboación.

http://geoperspectivas2bachiller.blogspot.com.es/2011_05_01_archive.html

http://www.urbanarbolismo.es/blog/?cat=7&paged=3

http://www.historiaygeografiaucaldas.blogspot.com.es/

6.- ARIDEZ: Concepto climatolóxico,que refire á escaseza de humidade no aire e no solo nunha determinada rexión, definida sobre todo como a relación entre as necesidades hídricas da vexetación e dos cultivos e o réxime térmico. Entre os exemplos de indicadores de déficit hídrico mencionar os de Gaussen, Lautensach, Martonne e Knoche.

http://es.wikipedia.org/wiki/Climograma

7.- AVALIACIÓN DE IMPACTO AMBIENTAL: Concepto de política medioambiental. Se “impacto medioambiental” refire á repercusión no medio ambiente provocada pola acción antrópica ou por un elemento alleo a ese medio, xerando consecuencias notables nél que deberiamos prever, a súa avaliación é o proceso multidisciplinario mediante o cal se avalía o estudo de impacto ambiental realizado a un programa, obra ou proxecto.

http://es.wikipedia.org/wiki/Evaluaci%C3%B3n_de_impacto_ambiental

8.- BALANZA DE PAGAMENTOS: Concepto político de contabilidade económica, que refire á medida de tódalas transaccións económicas realizadas entre un país e o resto dos países durante un ano; é dicir, as mercadorías exportadas e importadas, os gastos de estranxeiros no país, as remesas de emigrantes, os capitais estranxeiros invertidos, etc. En España a balanza de pagamentos equilibra o déficit crónico da balanza comercial.

http://es.wikipedia.org/wiki/Balanza_de_pagos

http://www.bde.es/webbde/es/estadis/bpagos/balpag.html

9.- BARLOVENTO: Concepto fisioxeográfico/meteorolóxico, que refire á ladeira ou vertente exposta á acción directa dos ventos dominantes, razón pola que normalmente recibe maior cantidade de precipitacións. Na situación astronómica da peninsula Ibérica en latitudes medias con CXA do oeste, a fachada a barlovento correspondese cos húmidos ventos do poñente atlántico.

9 CIUG.- Barlovento é a parte dun relevo ou zona orientada cara ao lugar de onde vén o vento. En Galicia, cando domina o fluxo zonal do oeste, a vertente de barlovento das dorsais montañosas é a occidental, máis húmida, mentres que a de sotavento, a oriental, se caracteriza por unha menor pluviometría.

http://es.wikipedia.org/wiki/Barlovento_(relieve)

10.- CENSO DE POBOACIÓN: CENSO DE POBOACIÓN/PADRÓN/ NOMENCLÁTOR son as tres principais fontes demográficas que analizan cuantitativamente a poboación. Os CENSOS, son recontos individualizados do nº de individuos que compoñen unha poboación nun momento censal dado (En España, renovable cada 10 anos e a partir do 2000 anuais) e as súas principais características (idade e sexo, nacionalidade e lugar de nacemento, residencia e variables migratorias, estado civil e nivel de instrucción, situación profesional e condición socio-económica, etc.). Os PADRÓNS municipais (En España, antes quinquenais e dende 1996 anuais) son rexistros dos vecinos elaborados polos Concellos e coordinados polo INE. Os NOMENCLÁTORES, son relacións anuais do INE das entidades colectivas de poboación coa especificación dos seus habitantes de dereito por sexo.

http://es.wikipedia.org/wiki/Censo_de_poblaci%C3%B3n

11.- COMISIÓN EUROPEA: Concepto de integración política e eeconómica, que refire á institución colexiada e políticamente independiente (nomeada por un periodo de 5 años e por maioría cualificada polo Consllo dos EEMM, sométese ao voto de investidura do Parlamento europeo ante o que responde) que representa e defende, en base a seu carácter supranacional, o interese xeral da Unión Europea. En virtude de seu dereito de iniciativa lexislativa, a Comisión é considerada o “motor da integración europea”. Ademáis, no marco das políticas comunitarias adouptadas polo Consello e o Parlamento Europeo, a Comisión ten poderes de xestión e control executivos (programación e aplicación das políticas comúns, administración dos programas comunitarios, execución do orzamento, etc). Finalmente, como «gardiana dos Tratados» vela asimesmo pola correcta aplicación da lexislación europea.

http://es.wikipedia.org/wiki/Comisi%C3%B3n_Europea

http://ec.europa.eu/index_es.htm

12.- COMUNIDADE AUTÓNOMA: Concepto político administrativo, que refire á unidade territorial inscrita no ámbito maior e soberano do Estado. que consta dun certo grao de autogoberno (institucións propias como un parlamento),Ver Estatuto de Autonomía.

http://es.wikipedia.org/wiki/Comunidad_aut%C3%B3noma

http://www.060.es/060/appmanager/portal/desktop/page/webs1_comunidades

13.- CUALIFICACIÓN DO SOLO Concepto xurídico e como tal político-administrativo, que refire á lexislación e planeamento urbanístico; e en concreto, a un dos seus instrumentos: así, mentras por clasificación do solo enténdese a división en tipos de solo (urbano, urbanizable e non urbanizable), por cualificación do solo entendese a subdivisión en zonas segundo os destinos ou usos asignados (residencial/industrial) e á intensidade e á tipoloxía edificatoria (p.ex., colectivo en manzá aberta).

http://urbanismoyderecho.blogspot.com.es/2007/11/situacin-calificacin-y-clasificacin-del.html

14.- CUNCA FLUVIAL: Concepto morfolóxico e hidrográfico, que refire hipsométrica-mente a unha depresión hidrográficamente drenada por un sistema fluvial normalmente xerarquizado; en caso contrario, fálase de conca arreica. Tódolos cursos que verten ó mar son exorreicos; mentras o termo endorreísmo aplícase a aquela rede hidrográfica regular que non chega ó mar, ben por desaugar en lagos interiores, ben por infiltrarse en terreos calcarios.

14 CIUG.- Cunca fluvial ou hidrográfica é a porción de terreo que drena a un colector principal (río ou lago), limitada por unha liña de cumes ou divisoria de augas – liña desde a que as augas correntes flúen en direccións opostas (talweg), e que soe coincidir cos niveis máis elevados de determinados sistemas montañosos.

14 CIUG.- Cunca fluvial ou hidrográfica é a porción de terreo que drena a un colector principal (río ou lago), limitada por unha liña de cumes ou divisoria de augas – liña desde a que as augas correntes flúen en direccións opostas, e que soe coincidir cos niveis máis elevados de determinados sistemas montañosos.

http://es.wikipedia.org/wiki/Cuenca_hidrogr%C3%A1fica

15.- DENOMINACIÓN DE ORIXE: Concepto administrativo, que refire á distinción que se outorga a certos productos xeralmente de alta calidade, para distinguir o seu lugar de procedencia e evitar así falsificacións e invasións de mercado (p. ex., carne de vacún galega).

http://es.wikipedia.org/wiki/Denominaci%C3%B3n_de_origen

16.- DESAGRARIZACIÓN: Concepto económico-social; que refiere á perda de importancia económica da actividade agrícola nun territorio e como consecuencia do descenso da poboación activa no sector primario; a súa vez, orixe do debilitamento das institucións ligadas a esta actividade que organizan diferentes aspectos da vida social (por exemplo, a explotación familiar agraria, a propiedade da terra como base da estratificación social, os sistemas de xestión comunal dos recursos agrícolas, etcétera).

16 CIUG.- Concepto que fai referencia á perda de poboación adicada á actividade agraria, así como á perda de importancia económica da actividade agrícola nun territorio, e o conseguinte debilitamento das instituciónssociais vencelladas a esta actividade que organizan diferentes aspectos da vida social. En toda España tense producido este proceso, especialmente desde finais dos anos setenta.

http://www.interempresas.net/Agricola/Articulos/103510-Desagrarizacion-de-Espana-Los-retos-actuales.html

Texto completo – Dialnet “A desagrarización da sociedade rural española, 1950-1991”

17.- DIFUSIÓN INDUSTRIAL: Concepto económico do sector secundario, que refire aos principios de localización industrial; en concreto, ao proceso de mobilidade dos establecementos industriais, vinculado ao crecemento das aglomeracións urbanas, é causa da profunda transformación dos modelos espaciais de distribución industrial (concentrado/descentralizado) das etapas anteriores.

18.- ECONOMIA SOMERXIDA: Concepto económico que refire á actividade económica ilegal, que se aproveita de situacións de altos índices de desemprego e baixos salarios e procura non pagar impostos, cotas de seguridade social, etc., razóns pola que se coñece tamén como economía informal. Os países mediterráneos son exemplo deste tipo de praxe económica.

18 bis.- ECONOMIA SOMERXIDA: Concepto económico, que refire á actividade económica ilegal non suxeita a control fiscal que se aproveita de situacións de altos índices de desemprego e busca non pagar impostos, cotas de seguridade social e o pago de salarios baixos. Permite a subsistencia marxinal dun sector mais ou menos amplio de poboación que non recibe as contrapartidas sociais legalmente recoñecidas.

http://es.wikipedia.org/wiki/Econom%C3%ADa_sumergida

http://www.gurusblog.com/archives/los-verdaderos-motivos-de-por-que-hay-economia-sumergida/29/05/2013/

http://economia-sumergida.com/

19.- ECONOMÍAS DE ESCALA: Concepto económico relativo á organización interna das actividades productivas e producción, de maneira tal que para unha cantidade do producto, o custo total sexa o máis baixo posible e os beneficios máximos.

19 CIUG.-Concepto que expresa as vantaxes que para unha empresa comporta a súa localización nun determinado contorno: cando se produce unha concentración xeográfica das industrias as fábricas benefícianse de infraestruturas colectivas e repártense o custo destas. Cerca dun gran mercado de consumo economizan en gastos de transporte, benefícianse da concentración de man de obra ou de incentivos fiscais.

http://es.wikipedia.org/wiki/Econom%C3%ADa_de_escala

http://www.economia48.com/spa/d/economias-de-escala/economias-de-escala.htm

http://www.slideshare.net/mayrenevasquezreyes/economias-de-escala-14870743

http://www.slideshare.net/mielizita/economia-de-escala-y-modelo-de-lange-14875887

20.- ECOSISTEMA: Concepto teórico do enfoque ecoxeográfico, que refire ao conxunto de organismos vexetais e animais que habitan un lugar e que interrelacionan entre sí e co medio que lles é propio.

http://es.wikipedia.org/wiki/Ecosistema

http://www.biodiversidad.gob.mx/ecosistemas/quees.html

20.- ECOTURISMO: Concepto económico e medioambiental do sector terciario; chamado tamén turismo ecolóxico, refire á actividade turística vinculada a un sentido da ética ao intentar promover, alén do disfrute do viaxeiro, o benestar das comunidades locais (receptoras do turismo), incentivando xunto á preservación do medio natural o desenvolvemento sostible (é dicir, un crecemento actual que non dane as posibilidades futuras). Os principios do ecoturismo supoñen o respeto pola cultura autóctona, a minimización do impacto negativo da actividade turística e o apoio aos dereitos humanos.

20.- CIUG.- Ecoturismo: chamamos ecoturismo a unha tendencia do turismo alternativo, diferente ao turismo tradicional. Nestas actividades turísticas priviléxiase a sustentabilidade, a preservación, a apreciación do medio natural e cultural; preténdese manter o benestar das poboacións locais, minimizando os impactos negativos para o medio ambiente e a comunidade local, e mantendo sempre un respecto ético polas leis laborais e os dereitos humanos dos traballadores implicados.

http://www.kuyima.com/seco/concepts.html

http://es.wikipedia.org/wiki/Turismo_ecol%C3%B3gico

21.- EFECTO INVERNADOIRO: Concepto medioambiental que refire ao proceso que explica o quentamento da atmósfera terrestre por similitude co que acontece nun invernadoiro; en efecto, a atmósfera pode ser atravesada pola radiación solar calorífica de onda curta, pero non por toda a radiación terrestre de onda larga, gran parte da cal é absorbida polo vapor de auga e o dióxido de carbono.

http://es.wikipedia.org/wiki/Efecto_invernadero

http://efectoinvernadero.es/

http://www.bbc.co.uk/spanish/especiales/clima/ghousedefault.shtml

http://conteni2.educarex.es/mats/14399/contenido/

23.- ENERXÍAS RENOVABLES: Concepto económico que refire ás fontes de enerxía que veñen a complementar mais que a sustituir ás enerxías tradicionais, ben polo seu esgotamento ou polo potencial contaminante das mesmas, ben polo crecemento da demanda enerxética. Son consideradas universalmente como enerxías renovables /alternativas as enerxías hidráulica, solar e eólica. Galicia ocupa un papel de liderazgo a escala nacional na producción deste tipo de enerxías. (cfr., parques eólicos).

23 CIUG.- Son aquelas que se obteñen de fontes naturais virtualmente inesgotables, ben sexa pola inmensa cantidade de enerxía que conteñen, ben porque son capaces de rexenerarse por medios naturais. Entre as enerxías renovables cóntanse a hidroeléctrica, eólica, solar, xeotérmica, maremotriz, a biomasa e os biocombustibles.

http://es.wikipedia.org/wiki/Energ%C3%ADa_renovable

http://twenergy.com/energias-renovables

http://www.cener.com/es/index.asp

http://www.idae.es/index.php/idpag.16/mod.pags/mem.detalle

24.- ESPERANZA DE VIDA: Concepto demográfico, que refire ós anos que pode esperar vivir como media unha persoa, ben ó nacer, ou ben cando alcanza unha determinada idade, nun territorio determinado e nun ano determinado. O seu cálculo realízase a partir das taxas de mortalidade específicas. España é un bó exemplo de elevada esperanza de vida (+ 80 anos).

http://es.wikipedia.org/wiki/Esperanza_de_vida

http://www.who.int/topics/life_expectancy/es/

25.- ESTATUTO DE AUTONOMÍA: Concepto xurídico-político; refire á norma institucional básica dunha Comunidad Autónoma, recoñecida pola Constitución española de 1978 (no caso da C.A. de Galicia en aplicación do artículo 151 e cuxa aprobación levada a cabo mediante Ley Orgánica, require o voto favorable da maioría absoluta do Congreso dos Deputados e do Senado. No Estatuto recóllese a denominación da Comunidade, a delimitación territorial, a denominación, organización e sede das institucións autónomas, as competencias asumidas e, se procede, os principios do réxime lingüístico.

http://es.wikipedia.org/wiki/Estatuto_de_Autonom%C3%ADa

26.- ESTEIRO: Concepto fisioxeográfico/morfoxenético, que refire ó ecosistema mariño na desembocadura dun río onde as interaccións de augas salgadas e doces son notables dando lugar a modalidades de erosión/deposición peculiares, opostas ás que dan orixe ós deltas.

http://es.wikipedia.org/wiki/Estero

http://sli.uvigo.es/ddd/ddd_pescuda.php?pescuda=esteiro&tipo_busca=lema

http://www.qnatur.com/parque-natural/esteiro-do-tambre/detalles-del-parque

27.- ESTIAXE: Concepto hidrolóxico que refire ao nivel máis baixo que as augas dun río teñen estacionalmente e que, na medida en que aquelas son a expresión hidrolóxica do rexime de precipitacións, coincide co mínimo anual de chuvias.

http://es.wikipedia.org/wiki/Estiaje

http://www.alegsa.com.ar/Definicion/de/estiaje.php

28.- EXPLOTACIÓN INTENSIVA: Concepto económico que refire a un aproveitamento en procura de altos rendementos na producción e por unidade de superficie, asociado máis ás técnicas de fertilización química e a unha agricultura de mercado que a mecanización, considerada ésta unha forma de optimización do traballo (vs sobre-explotación insostible).

28 bis.- EXPLOTACIÓN INTENSIVA: Concepto económico que refire a aquelas prácticas agrícolas que obteñen unha grande cantidade de productos por unidade de superficie ou varias colleitas na mesma explotación. En xeral, é posible mediante unha elevada mecanización, a utilización de sementes seleccionadas, fertilizantes e abonos. No seu grado máximo, identificase con cultivos baixo plástico e estos co litoral almeriense de El Ejido.

28 CIUG.- Explotación intensiva é aquela explotación agraria que elimina os barbeitos e recorre á produción continua do terreo, estimulada polo emprego de fertilizantes e o regadío artificial. Este tipo de agricultura intensiva obtén unha forte productividade, sobre terreos moitas veces de extensión reducida. É moi habitual no litoral mediterráneo, especializado na horticultura.

http://rde.iiec.unam.mx/revistas/6/articulos/3/31.php

29.- FONDOS ESTRUCTURAIS: Concepto de integración económica, que refire aos instrumentos financieiros de apoio ás políticas económicas, sociais ou de cohesión territorial da UE. Un exemplo é o caso do FEOGA respecto da P.A.C.; é dicir dos problemas estruturais da agricultura en diversas rexións desfavorecidas.

29 CIUG.-Os Fondos Estruturais son instrumentos da Unión Europea que teñen por obxecto reducir as diverxencias de desenvolvemento entre as rexións, e busca reforzar a cohesión económica e social. O Fondo Europeo de Desenvolvemento Rexional (FEDER) –destinados ás rexións menos favorecidas- e o Fondo Social Europeo (FSE) –destinado á formación, para fomentar as oportunidades de emprego.

http://www.minhap.gob.es/es-ES/Areas%20Tematicas/Fondos%20de%20la%20Union%20Europea/Paginas/default.aspx

http://www.slideshare.net/salvamenor/los-fondos-estructurales-europeos

30.- FOZ: Concepto fisioxeográfico, concepto polisémico sempre morfoxenético, que refire ao sector no que un río conflúe co mar (cfr., esteiro); boca dunha ría e como tal oposto a delta. 2ª acepción, estreitamento dun río na fase de erosión liñal dun estrato duro (calcarias) ou incoherente (areniscas). Vbgr., Foz do rio Miñor ou a Foz do río Aller.

http://mbiologiacuarto.blogspot.com.es/2010/09/hoz-fozcanon-o-desfiladero.html

31.- FRANQUICIA/FRANQUÍA: Concepto xurídico-mercantil, que refire a unha rede de empresas nas que unha delas (franquiciadora), propietaria da marca, a cede a outras pequenas empresas (franquiciadas),que a utilizan a cambio dun pago mensual e dun estricto control do seu funcionamento por parte da franquiciadora (elección dos proveedores, decoración dos establecementos, prezos, etc.).

http://es.wikipedia.org/wiki/Franquicia

32.- INDUSTRIAS VERDES: Concepto económico e medioambiental do sector secundario, que refire ao proceso no que se compromete unha empresa industrial para reducir os impactos ambientais das súas producción a través da eficiencia dos seus recursos, do uso coidadoso de sustancias químicas e integrado dos residuos, da sustitución das enerxías fósiles por renovables e do ecodeseño dos bens no mercado. (Con esta definición, calquer tipo de industria pode convertirse en verde).

http://boletincidies.blogspot.com.es/2012/01/ques-son-las-empresas-verdes.html

http://www.mundo-geo.es/green-living/cuales-son-las-empresas-mas-ecologicas

33.- INVERSIÓN TÉRMICA: Concepto fisioxeográfico/metereolóxico que refire á anomalía do gradiente térmico vertical normal; é decir, ao aumento da temperatura en sentido ascendente, ben por causa da irradiación nocturna ou por advención de aire quente sobre niveis máis fríos. 

33.- CIUG.- Inversión térmica: incremento da temperatura do ar ao aumentar a altura, cando debera de diminuir segundo o gradiente adiabático normal. O ar máis cálido atópase sobre o máis frío. A nivel do solo, é resultado da irradiación nocturna con ar en calma e ceo despexado nunha situación anticiclónica invernal.

http://es.wikipedia.org/wiki/Inversi%C3%B3n_t%C3%A9rmica

http://teleformacion.edu.aytolacoruna.es/AYC/document/atmosfera_y_clima/temperatura/inversionTermica.htm

http://meteolab.fis.ucm.es/meteorologia/contaminacion-atmosferica-inversion-termica

http://www.slideshare.net/LuisdelaCruz23/invercion-termica

34.- ISÓBARA: Concepto de representación gráfica/metereolóxico, que refire á isolínea dos mapas do tempo de superficie que une puntos de igual valor de presión atmosférica reducida ao nivel do mar). A isobara que representa a presión atmosférica “normal” é a de 1013 mb.

34 CIUG É unha isoliña que, nun mapa meteorolóxico, une os puntos que teñen a mesma presión atmosférica ao nivel do mar. O conxunto de todas elas configuran os cambios de presión. Habitualmente se representan os múltiplos de 4 hPa (hectopascais) ou mb (milibares) (1000, 1004, 1008, 1012,…), unidade de medida da presión.

http://es.wikipedia.org/wiki/Isobara

35.- ISOHIETA: Concepto de representación gráfica/metereolóxico, que refire nos mapas de temática pluviométrica á isolínea que une puntos de igual cantidade de precipitación recollida nun período de tempo determinado.

36.- CIUG.- Isohieta: isoliña imaxinaria que une puntos con iguais valores de precipitacións, nun mapa no que se expresen cantidades de precipitación recibida por áreas.

http://es.wikipedia.org/wiki/Isoyeta

36.- LANDA: Concepto bioxeográfico, que refire á formación arbustiva resultado da degradación do bosque primario típico da fachada atlántica da rexión eurosiberiana, onde destacan especies como os brezos, urces, toxos, etc., e desenvolvida en xeral sobre solos acedos. Característica vexetación de landa a atopamos na rexión noroeste da península ibérica.

36 CIUG.- Formación vexetal de matogueira, característica da rexión eurosiberiana e como consecuencia da degradación do bosque mixto atlántico. Está formada por matogueiras como a xesta, o toxo e o breixo, podendo acadar os 3 m de altura. É característica da España húmida, asentándose sobre solos pobres e pouco aptos para o cultivo.

http://es.wikipedia.org/wikihttp://es.wikipedia.org/wiki/Isoyeta/Landa

http://blogtodohistoriaymas.over-blog.es/article-paisajes-naturales-espana–paisaje-oceanico-85979229.html

http://ies.juancarlosprimero.ciempozuelos.educa.madrid.org/departamentos/gh/recursos/geografia/indice/temario/4_paisajes_biogeograficos/paisaje_vegetal_clima_oceanico.pdf

37.- LAURISILVA: Concepto botánico, que refire á formación boscosa moi densa e composta por árbores de folla perenne da familia das lauráceas,que se degrada pola acción humana no fayal-brezal; é propia de climas subtropicais oceánicos caracterizados por unha elevada humedade relativa, a continua presencia de néboa e unha temperatura prácticamente constante ao largo do ano e como tal, característico da rexión macaronésica, en concreto das Illas Canarias; bosques de laurisilva do mundo.

37 CIUG.- A laurisilva é un bosque nuboso subtropical, propio de lugares húmidos, cálidos e sen xeadas, con grandes árbores, que en España se dá nas illas Canarias, máis concretamente nas vertentes setentrionais das illas occidentais de maior elevación, alí onde o “mar de nubes” -determinado pola afluencia dos alisios- permite o seu crecemento.

http://es.wikipedia.org/wiki/Laurisilva

http://www.todotenerife.es/es/article/show/167/laurisilva-fayal-brezal

http://www.slideshare.net/jose_antonio/la-laurisilva

38.- LITOSFERA: Concepto fisioxeográfico, xeoestructural que refire á estructura interna da Terra e concretamente á capa externa e ríxida situada por riba da astenosfera ou capa viscosa do manto superior. Abrangue algúns kms de espesor e inclúe tanto a codia terrestre como a parte máis externa do manto. A codia terrestre articúlase en cerca de 20 placas principais (vbgr., placa euroasiática).

38 CIUG.- A litosfera é un conxunto máis ou menos ríxido, fragmentado en diversas placas, que forma a superficie sólida do planeta e descansa sobre unha capa plástica, a astenosfera. A litosfera está formada pola códea e unha parte do manto superior terrestre.

http://es.wikipedia.org/wiki/Litosfera

http://www.aula2005.com/html/cn1eso/04lalitosfera/04lalitosferaes.htm

39.- MAQUIS: Concepto botánico, que refire a unha formación arbustiva mediterránea, rica en especies como xaras e tomiños, desenvolvida sobre solos silíceos e de gran densidade a diferencia da garriga.

39 CIUG.- Maquis ou maquia é un ecosistema de matogueira mediterránea, formación de especies perennifolias, principalmente arbustivas, que soe refuxiarse sobre solos silíceos. Os madroños, as xaras, os brezos, lentiscos, romeus e outras especies son características desta formación, de maior porte xeralmente que as garrigas.

http://es.wikipedia.org/wiki/Maquis_(bot%C3%A1nica)

http://wikinatu.wikispaces.com/MAQUIA

40.- MARISMA: Concepto morfoxenético de litoral que refire a un terreo baixo ou anegado, nas ribeiras do mar ou das rías; por tanto, dunha área areosa que de forma recorrente e repetida se inunda de auga salgada procedente do mar. O exemplo máis representivo son as Marismas do Gudalquivir. (Ver definición deEsteiro).

http://es.wikipedia.org/wiki/Marisma

http://www.cuadernosdecampo.es/Website/Ecosistemas/marismas.aspx

41.- MATERIAS PRIMAS ESTRATÉXICAS: Concepto económico; refire ás materias primas e fontes de enerxía que ben pola amplitude da súa demanda, ben polo carácter focal ou hexemónico da súa oferta,constitúen bens escasos ou xeran dependencia nas economías de terceiros países.

http://almadeherrero.blogspot.com.es/2012/01/14-materias-primas-con-valor.html

42.- MESETA: Concepto fisioxeográfico, morfoestructural ou simplemente morfolóxico, que refire á superficie chá ou lixeiramente inclinada nunha determinada dirección, cortada por vales e situada a certa altitude sobre o nivel do mar. (Vbgr., submeseta peninsular).

42.- CIUG.- Meseta: superficie plana de gran extensión, horizontal ou lixeiramente ondulada, elevada con respecto ao nivel do mar. Apenas presenta accidentes topográficos de importancia e os seus rebordos poden ser montañosos. En España é a unidade principal do relevo peninsular, resto do antigo macizo xurdido na oroxenia herciniana, que foi arrasado pola erosión, e afectado e deformado polo movemento alpino que fixo xurdir os seus sistemas interiores e os rebordos montañosos.

http://es.wikipedia.org/wiki/Meseta

43.- MOVEMENTOS ANTIGLOBALIZACIÓN: Concepto socio-político, que refire a unha corrente de protesta mundial que aúna a numerosos e heteroxéneos grupos de diferentes países contra o capitalismo extremo, o modelo neoliberal, e  sobre un mundo globalizado. Ademáis deste termo existen outros moitos que se usan para designar a estos grupos, como por exemplo: Movemiento de Resistencia Global, Movementos Antimundialización, Antiglobalistas, Globalifóbicos, etc.

http://es.wikipedia.org/wiki/Movimiento_antiglobalizaci%C3%B3n

http://e-ducativa.catedu.es/44700165/aula/archivos/repositorio//1250/1326/html/6_los_movimientos_antiglobalizacin.html

http://www.slideshare.net/rosarioa.slide/movimientos-antiglobalizacion

44.- MUNICIPIO: Concepto de administración territorial, que refire á unidade territorial administrativa básica en que se divide oficialmente o territorio español. Normalmente rexida por un concello elexido democráticamente, a súa capital coincide cun núcleo de poboación concentrado; mentras, o resto dos núcleos poden  estár dispersos como no caso de Galicia.

http://es.wikipedia.org/wiki/Municipio

http://www.ine.es/daco/daco42/codmun/codmunmapa.htm

45.- OBXETIVOS DO MILENIO (ODM): Concepto social e político; que refire á “Declaración do Milenio das Nacións Unidas”, adouptada polos EEMM o 8 de setembro de 2000. Síntese de acordos internacionais alcanzados en diversos cumios mundiais ao largo dos anos 90 (sobre medioambiente e desenvolvemento, dereitos de mulleres, desenvolvemento social, racismo, etc.), a Declaración traza unha serie de compromisos concretos que se cumpridos nos prazos fixados, segundo os indicadores cuantitativos que os acompañan, deberán mellorar o destino da humanidade no 2015. Entre os obxectivos atópanse a erradicación de la pobreza, a educación primaria universal, a igualdade entre xéneros, a mortalidade infantil e materna, frear o avance de enfermidades contaxiosas (caso do vih/sida) e a sostenibilidade do medio ambiente aos que se añade como Obxectivo 8, ‘Fomentar unha Asociación Mundial para o Desenvolvemento.

http://es.wikipedia.org/wiki/Objetivos_de_Desarrollo_del_Milenio

http://www.slideshare.net/rsiquiercoll/objetivos-del-milenio-5815740

http://www.rtve.es/noticias/objetivos-milenio/

46.- PADRÓN MUNICIPAL: (Ver CENSO DE POBOACIÓN). Concepto demográfico que refire á fonte ou instrumento estatístico que recolle a relación da poboación dun municipio con algunas das súas características (ver censo). Actúa como proba de residencia, debendo ser permanentemente/anualmente actualizado.

http://es.wikipedia.org/wiki/Padr%C3%B3n_municipal_de_habitantes

http://www.ige.eu/web/mostrar_actividade_estatistica.jsp?idioma=es&codigo=0201001002

47.- PAISAXE: Concepto xeográfico, que segundo sinala a Convención Europea da Paisaxe, “designa calquer parte do territorio, tal como é percibida polas poboacións, cuxo carácter resulta da acción de factores naturais e/o humanos e das súas interrelacións”. As paisaxes son dinámicas e evolucionan ao largo do tempo e son diferentes en cada rexión, polo que están sendo cada vez máis valorados e protexidos. Forman parte de noso patrimonio.

http://es.wikipedia.org/wiki/Paisaje

http://www.magrama.gob.es/es/desarrollo-rural/temas/desarrollo-territorial/paisaje/

http://www.escolagalegadapaisaxe.org/es/

http://www.slideshare.net/meolaosv/paisaje-natural-y-cultural-presentation (Dia 34)

48.- PARQUE TECNOLÓXICO: Concepto de lexislación económica que refire ao conxunto de instalacións que dotan dunha infraestructura básica a todas aquelas iniciativas empresariais que se estimen viables para o desenvolvemento industrial e tecnolóxico dunha determinada área.

http://es.wikipedia.org/wiki/Parque_cient%C3%ADfico

http://www.madridnetwork.org/red/parques/Definicion

49.- PARROQUIA: Concepto de división territorial ue refire a un territorio que abarca a varios núcleos de poboación e de límites asumidos e coñecidos polos moradores; pero non recoñecidos xurídicamente. Tampouco en Galicia, onde a parroquia é a unidade básica da convivencia veciñal.

http://gl.wikipedia.org/wiki/Parroquias_de_Galicia

50.- PENECHAIRA: Concepto fisioxeográfico, morfoxenético).Superficie de erosión, cunha topografía con tendencia ao aplanamento e de escasos desniveis a certa altitude sobre o nivel do mar. (Vbgr., penichaira cacereña).

http://es.wikipedia.org/wiki/Penillanura

http://www.proyectosfindecarrera.com/definicion/penillanura.htm

51.- PLAN ESTRATÉXICO DE INFRAESTRUTURAS DO TRANSPORTE (PEIT): Concepto político de vertebración socio-económica do territorio, que refire ao documento-proposta do Ministerio de Fomento que asume o obxectivo a largo prazo (vixente ata 2020) de abordar os retos do transporte en España e as medidas que podan contribuir a mellorar a competitividade económica, a cohesión territorial e social, e a seguridade e calidade do servicio en todos os modos de transporte desde os principios de racionalidade e eficiencia no uso dos recursos.

http://peit.cedex.es/

http://www.slideshare.net/grupo3transporte/plan-estratgico-de-infraestructuras-y-transporte-peit

52.- PLAN XERAL DE ORDENACIÓN URBANA (PXOU): Concepto xurídico urbanísticoque refire a un instrumento de ordenación integral do territorio que clasifica o solo segundo o seu réxime xurídico: solo urbán, solo urbanizable programado, solo urbanizable non programado e solo non urbanizable.

52 CIUG.-Plan Xeral de Ordenación Urbana (PXOU).Instrumento de ordenación integral do territorio. Contén a clasificación do solo, definición dos elementos fundamentais da estrutura xeral do territorio (como poden ser fixar os espazos libres, de equipamento comunitario, ossistemas xerais de comunicación etc.), desenvolvemento, execución e a vixencia do plan. Adoita ser municipal, Plan Xeral de Ordenación Municipal (PXOM).

http://es.wikipedia.org/wiki/Plan_General_de_Ordenaci%C3%B3n_Urbana

http://www.pgou.eu/

http://www.elblogsalmon.com/conceptos-de-economia/que-es-un-plan-general-de-ordenacion-urbana

53.- POBOACIÓN ACTIVA: Concepto demográfico que refire a aquela poboación en idade de traballar. A partires desta definición diferenciamos entre poboación activa ocupada e poboación activa desocupada ou en paro. A efectos estatísticos convén, sen embargo, discriminar a poboación parada (poboación activa ocupada temporalmente sen emprego) da poboación activa desocupada ou de labores non asalariadas.

http://es.wikipedia.org/wiki/Poblaci%C3%B3n_activa

http://es.wikipedia.org/wiki/Encuesta_de_Poblaci%C3%B3n_Activa

http://www.ine.es/daco/daco42/daco4211/epa0213.pdf

54.-POLÍTICA AGRÍCOLA COMÚN (PAC): Concepto de integración económica, que refire ás normas directivas de cohesión e coordinación das políticas e actividades agropecuarias entre os países membros da UE.; como tal, funciona como un mercado sectorial protexido respecto das exportacións de terceiros países.

54.- CIUG.- Política agrícola común (PAC): política europea composta por unha serie de leis e normas que regulan a produción, o comercio e o tratamento dos produtos agrarios na Unión Europea co fin de incrementar a produción fomentando o progreso técnico, asegurando o desenvolvemento racional da produción agrícola e gandeira, así como o emprego óptimo dos factores de produción, en particular, da man de obra. O seu orzamento está próximo ao 50% do comunitario.

http://es.wikipedia.org/wiki/Pol%C3%ADtica_Agr%C3%ADcola_Com%C3%BAn_de_la_Uni%C3%B3n_Europea

http://ec.europa.eu/agriculture/cap-overview/2012_es.pdf

55.- POLÍTICA PESQUEIRA COMUNITARIA (PPC): Concepto de política de integración económica; refire á política de cohesión e coordinación da U.E. en materia pesqueira (Europa Azul). Establece cotas para limitar a cantidade de peixe de cada especie que os EEMM poden capturar, e fomenta a industria pesqueira mediante varias intervenciones en el mercado, servíndose dos fondos estructurais (IFOP e FSE).

http://es.wikipedia.org/wiki/Pol%C3%ADtica_Pesquera_Com%C3%BAn_de_la_Uni%C3%B3n_Europea

http://ec.europa.eu/fisheries/reform/index_es.htm

56.-PROVINCIA: Concepto administrativo, que refire a unidade de xurisdicción sobre un grupo de concellos, sobre os que non posúe competencias lexislativas. A actual división provincial española data de 1833 e divide ó Estado español en 50 provincias.

http://es.wikipedia.org/wiki/Provincia

http://mapasinteractivos.didactalia.net/comunidad/mapasflashinteractivos/recurso/provincias-de-espaa-como-se-llama/9c66babb-630b-4d95-b9e2-9c683266891e

57.-RÉXIME DEMOGRÁFICO: Concepto demográfico, que refire a cada etapa pola que pasa a evolución do movemento natural dunha poboación na que a natalidade, a mortalidade e o crecemento natural presenta características homoxéneas. Así, diferenciamos na dinámica demográfica dos países desenvolvidos un rexime tradicional (de baixo crecemento da población con altas taxas de natalidade e mortalidade), un rexime de transición (altas taxas de natalidade e baixas de mortalidade con explosión demográfica)e un rexime actual (baixo crecemento natural con baixas taxas de natalidade e de mortalidade). VER TRANSICION DEMOGRAFICA

http://www.claseshistoria.com/guillermo/gglosariodemografia.htm

58.- RÍA: Concepto de morfoloxía de litoral, que refire a un val fluvial asolagado en parte ou na súa totalidade por mor dos movementos eustáquicos do nivel do mar. H. Nonn baseándose na erosión fluvial nos periodos regresivos do pleistoceno e no basculamento epiroxénico logra diferenciar entre val (ría de Ferrol), cubeta (ría de Arousa) e val tectónico (ría de Vigo).

58 CIUG.-Val fluvial somerxido baixo o nivel do mar a causa da elevación deste. A orixe xeomorfolóxica está relacionada cun asolagamento do val fluvial relacionado con movementos isostáticos e un afundimento tectónico asociado á rede de fracturas preexistentes.

http://es.wikipedia.org/wiki/R%C3%ADa

59.- SALDO MIGRATORIO: Concepto demográfico que refire ao balance entre o volume emigratorio e inmigratorio dunha sociedade ou grupo humano. O saldo migratorio conxúgase co crecemento vexetativo para poder coñercer o crecemento real dunha determinada poboación. Na actualidade a poboación española, cunha das taxas de crecemento vexetativo máis baixas, mantén un leve crecemento grazas ao seu saldo migratorio positivo.

59 CIUG.- Resultado de poñer en relación inmigración e emigración nun determinado territorio.O saldo migratorio é positivo cando o número de inmigrantes é superior ao de emigrantes, e negativo cando a emigración supera a inmigración.

http://es.wikipedia.org/wiki/Saldo_migratorio

http://www.elcaptor.com/2013/09/saldo-migratorio-de-espana-pais-ida-y-vuelta.html

http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fp259%2Fe01&file=pcaxis

60.- SILVICULTURA: Concepto económico, que refire á actividade que ten por obxecto o cultivo, conservación e aproveitamento dos bosques e montes. Entre estos cometidos están a explotación madereira, a rexeneración dos bosques e solos, a prevención de incendios e pragas e o desenvolvemento dos usos múltiples do monte.

60 CIUG.-Actividade que trata do cultivo de montes e bosques. A práctica máis habitual da silvicultura é o aproveitamento forestal de espazos destinados á produciónde madeira, leña ou resinas, pero que tamén poden ter un efecto positivo na protección de cuncas hidrográficas, a conservación de hábitats naturais susceptibles de integrarse en parques naturais protexidose o desenvolvemento de espazos recreativos.

http://es.wikipedia.org/wiki/Silvicultura

http://www.ine.es/inebmenu/mnu_agricultura.htm

http://dialnet.unirioja.es/servlet/revista?codigo=11261

61.- SOMONTANO: Concepto fisioxeográfico, morfoxenético, que refire á parte inferior da aba dunha montaña; frecuentemente, amosa pendentes suaves coincidindo coa zona de acumulación de material detrítico procedente da parte superior da ladeira ou vertente. (vbgr., comarca do somontano oscense).

http://es.wikipedia.org/wiki/Piedemonte

62.- SUBCONTRATACIÓN: Concepto mercantil-administrativo, que refire en xeral ó contrato establecido entre un arrendador e un arrendatario. Particularmente, no sector secundario e especialmente na industria de construcción de infraestructuras, é común que as grandes empresas tendan a externalizar parte das súas actividades a outras máis pequenas.

http://es.wikipedia.org/wiki/Piedemonte

63.- TAXA DE FECUNDIDADE: Concepto demográfico, que refire á relación entre el número de nados vivos nun ano e as mulleres en idade fértil , independentemente do seu estado civil. A taxa de fecundidade (máis interesante que a taxa de natalidade) exprésase baixo a fórmula (Nacementos/Mulleres entre 15 e 49 anos) x 1000.

http://es.wikipedia.org/wiki/Tasa_de_fertilidad

http://es.wikipedia.org/wiki/Tasa_de_fertilidad

64.- TAXAS AEROPORTUARIAS: Concepto xurídico mercantil, que refire á tributación sobre actividades (Dereito de embarque e desembarque, de depósito, de almacenamento, estacionamento de vehículos, de rexistro, etc.) que realicen persoas naturais ou xurídicas nos aeroportos de uso e administración pública.

http://es.wikipedia.org/wiki/Aeropuerto

http://www.juntadeandalucia.es/averroes/manuales/tectonica_animada/tectonanim.htm

65.- TECTÓNICA DE PLACAS: Concepto fisioxeográfico, xeoestructural, que refire á teoría orográfica máis aceptada na actualidade. Baséase no principio da expansión dos oceanos e da converxencia das placas litosféricas oceánicas e continentais ou só das continentais. Paradóxicamente é tamén coñecida como a teoría da deriva continental.

65 CIUG.- A tectónica de placas é unha teoría que explica a deriva continental e outros fenómenos como a formación de montañas, volcáns e terremotos. Segundo a tectónica de placas, a superficie exterior da Terra, chamada cortiza, consiste en aproximadamente dez bloques ou placas ríxidas que están en constante movemento. España está no límite sur da placa eurasiática.

http://es.wikipedia.org/wiki/Tect%C3%B3nica_de_placas

http://www.juntadeandalucia.es/averroes/manuales/tectonica_animada/tectonanim.htm

66.- TÓMBOLO: Concepto de morfoloxía de litoral, que refire á barra, formada pola acumulación de gravas e áreas, que comunica unha illa co continente a causa da acción refractaria das ondas mariñas . Un exemplo paradigmático moi coñecido é o tómbolo de Peníscola.

http://es.wikipedia.org/wiki/T%C3%B3mbolo

http://www.southwestcoastalgroup.org.uk/cc_how_tomnolo.html

67.- TOUR OPERADORES: Concepto económico, que refire a un sistema de organización do turismo por parte de axencias especializadas, que lle facilitan ao turista a xestión total da viaxe, dende a estadía ata as visitas pasando polo resto dos pormenores organizativos.

http://es.wikipedia.org/wiki/Operador_tur%C3%ADstico

http://www.uhu.es/uhutur/documentos/masterturismo/Sesion%203Grandes%20Corporaciones%20Turisticas%20Internacionales%20II_TTOO.pdf

68.- TRANSICIÓN DEMOGRÁFICA: Concepto demográfico, que refire ao proceso de cambio desde un rexime demográfico antigo (altas taxas de natalidade e mortalidade) a outro moderno (baixas taxas de natalidade e mortalidade), caracterizado polo alto crecemento natural, consecuencia do desfase entre un descenso brusco da mortalidade e unha tendencia inicialmente estable e logo de descenso progresivo da natalidade.

http://es.wikipedia.org/wiki/Transici%C3%B3n_demogr%C3%A1fica

http://www.slideshare.net/xaor99/modelos-de-transicin-demogrficaica

69.-TRANSXÉNICOS: Concepto bioxenético, que refire aos organismos cuxo contido xenético (xenoma) foi modificado mediante inxeñería para mellorar as súas potencialidades; sen embargo, esta actividade pode estar xerando tamén riscos (desprazamento de especies domésticas non transxénicas, invasión de hábitats non preparados para os organismos tranxénicos, aceleración do empobrecemento dos solos e eliminación da biodiversidade).

http://semillasysalud.wordpress.com/%C2%BFque-son-los-transgenicos-y-como-se-hacen-2/

http://es.wikipedia.org/wiki/Alimento_transg%C3%A9nico

http://www.rtve.es/noticias/transgenicos/

70.- UMBRIA: Concepto fisiográfico, que refire a aba ou ladeira orientada cara o norte; é dicir, con maior tempo baixo sombra o que dificulta a extensión da vexetación fora das especies máis umbrófilas.

70 CIUG.- A umbría (avesedo) é a parte dun terreo en que case sempre fai sombra, por estar exposta ao norte, no noso hemisferio. Por exemplo, as vertentes orientadas cara ao Norte do Cordal Cantábrico.

70.- CIUG.- Umbría: é unha zona que, pola súa orientación, está sempre en sombra. Nas montañas é a vertente do val exposta á sombra e oposta á solana. As súas temperaturas máis baixas adoitan traducirse en diferenzas de vexetación, sendo os bosques máis amplos. En España é a orientada ao norte.

http://es.wikipedia.org/wiki/Umbr%C3%ADa_(geograf%C3%ADa)

http://ocw.uma.es/ciencias-sociales-y-juridicas/elaboracion-de-cartografia-fisica-elemental-3/Material_de_clase/OCW_Tema_3_Mapa_Laderas_y_Exposiciones.pdf

71.- UNIDADE VECIÑAL DE ABSORCIÓN (UVA): Concepto urbanístico, que refire as intervencións do Instituto Nacional da Vivenda durante a etapa do desarrollismo para combater o fenómeno do chabolismo na periferia das grandes ciudades (barrios de Fuencarral, Hortaleza, Vallecas e Villaverde nos 60), consistente na planificación de edificacións prefabricadas de provisionalidade quinquenal.

http://www.espormadrid.es/2012/10/urbanizacion-de-las-unidades-vecinales.html

http://madrilanea.com/2013/02/01/un-hogar-en-la-uva/

72.- VEXETACIÓN ANTRÓPICA: Concepto bioxeográfico, que refire ao efecto de sustitución dunha vexetación climax ou primaria por outra disclimax ou secundaria provocada pola acción do home. Por exemplo, a repoboación con coníferas ou de frondosas tipo eucaliptos.

http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estrategias_Ambientales/Planes/Planes_tematicos/Plan_Andaluz_Desertificacion/diagnostico2.pdf

73.- VEXETACIÓN CLÍMAX: Concepto bioxeográfico, que refire á vexetación que está en equilibrio coas condicións ambientais dun lugar, é dicir, a vexetación potencial que debería existir nun lugar de non mediaren outros factores fora dos meramente ambientais. Un exemplo de vexetación climax é a de carballos no piso basal da provincia eurosiberiana na península Ibérica.

http://es.wikipedia.org/wiki/Vegetaci%C3%B3n_cl%C3%ADmax

http://es.cyclopaedia.net/wiki/Vegetacion-climax

74.- XENTRIFICACIÓN: Concepto urbanístico, que refire ao proceso de transformación física, económica, social e cultural dun antigo barrio degradado e/ou residencial de clase social baixa cando pasa a ser de clase media-alta (cfr., modelos expresivos de composición social urbana, Burgess, Hoyt e Ullmann).

http://es.wikipedia.org/wiki/Gentrificaci%C3%B3n

https://www.google.es/?gws_rd=cr&ei=AW09UsO6GIKLtAawuYD4CA#q=gentrificacion&start=10

75.- XEOPOLÍTICA: Concepto político, que refire á relación entre as institucións político-administrativas e os territorios. Así, os estudos de xeografía política moi variados, realizanse a diversas escalas, abarcando aspectos como poder político, estructura administrativa, divisións territoriais, relacións internacionais e as súas implicacións espaciais.

http://es.wikipedia.org/wiki/Geopol%C3%ADtica

https://revistas.ucm.es/index.php/GEOP

http://www.esglobal.org/10-blogs-sobre-geopolitica

LIGAZÓNS DE INTERESE:

NOVO GLOSARIO DAS PPAU (IES ELVIÑA)

http://es.calameo.com/read/000513658e357f4c0d35d

GLOSARIO XEOGRÁFICO (Universidade Jaume I)

http://www.agh.uji.es/GLOSARIO.pdf

4 Xullo, 2012

PROGRAMA DE XEOGRAFÍA DE ESPAÑA PROPOSTA PRÁCTICA PARA AS P.A.U. (Selectividade) CURSO 2009-2010

I.- NATUREZA E MEDIO AMBIENTE EN ESPAÑA

1. Diversidade xeológica e morfolóxica.

1.1. Historia xeolóxica e relevos morfoestructurais: zócalos,  macizos antiguos, concas sedimentarias, cordilleiras de pregamento. COMO TEÓRICO E PRÁCTICO

1.2. Variedade litolóxica: dominio silíceo, calizo, arxiloso e volcánico.  COMO TEÓRICO E PRÁCTICO

1.3. Unidades de relieve: a) Meseta.

Rebordos montañosos. COMO TEÓRICO E PRÁCTICO

b) Relevos exteriores:  Cordilleiras e depresións. Relevo insular. COMO TEÓRICO E PRÁCTICO

1.4. O litoral español: Cantábrico, atlántico e mediterráneo. PREFERENTEMENTE COMO VOCABULARIO

2. Diversidade climática. 2.1. Factores xeográficos e termodinámicos do clima e 2.2. Elementos do clima. PREFERENTEMENTE COMO TEÓRICO

2.3. Tipos de tempo. PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (MAPAS DO TEMPO)

2.4. Dominios climáticos: atlántico, mediterráneo…   PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (CLIMOGRAMAS, MAPA TEMÁTICO)

3. Diversidade hídrica.

3.1. Factores e elementos do réxime fluvial  e 3.2. Rexímenes fluviais. Os grandes cursos fluviais.  PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (HIDROGRAMAS; PERFÍS LONXITUDINAIS)

3.3. Lagos humedais e augas subterráneas.

4. Diversidade bioxeográfica.

4.1. Vexetación. Características, factores e principais formacións  vexetais. PREFERENTEMENTE COMO VOCABULARIO                                                                                                                     

5. Natureza e medio ambiente español.

5.1. Natureza e recursos: hidráulicos, alimenticios, enerxéticos…e 5.2. Problemas medio ambientais: riscos naturais e ameazas  do ser humano (contaminación, deforestación,  sobreexplotación…).  Políticas medio ambientaiss  de protección, conservación e mellora. PREFERENTEMENTE COMO TEÓRICO.

5.3. A realidade de GALICIA

II.- LA POBOACIÓN E O SISTEMA URBANO

1. A poboación. 1.1. Evolución e distribución da poboación. PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (DIAGRAMAS LINEAIS)

1.2. Os movementos naturais da poboación. COMO TEÓRICO E PRÁCTICO (DIAGRAMAS LINEAIS; DIAGRAMAS DE BANDAS)

a) Rexímes demográficos antigo, de transición e actual (políticas demográficas).

b) Natalidade, mortalidade, esperanza de vida.

1.3. Movilidade espacial da poboación.  COMO TEÓRICO E PRÁCTICO (MAPAS TEMÁTICOS; DIAGRAMAS LINEAIS)

a) Evolución e características ata finais do século XX: transcontinentais, internacionais, interiores.

b) Os movementos espaciais na actualidade: emigración, inmigración movementos pendulares.

1.4. A estructura demográfica española e perspectivas.

a) Distribución por grupos de idade e sexo. PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (PIRAMIDES DE IDADES).

b) Poboación activa: ocupada e parada. PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (DIAGRAMA DE BARRAS).

c) Composición por sectores económicos. PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (CICLOGRAMAS).

d) Futuro da población.

2. O sistema urbano.

2.1. O proceso de urbanización en España.  PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (PLANOS)

a) Concepto de cidade e morfoloxía urbana.

b) Etapas do crecemento urbano (a cidade na Idade Antiga, Media, Moderna  e Contemporánea) e transformacións recentes (reforma interior, ensanches, periferia…).

2.2. La red urbana española. PREFERENTEMENTE COMO TEÓRICO

a) Características e condicionantes da rede urbana.

b) A xerarquía urbana. c) As funcións urbanas. d) A sociedade, a cultura urbana e os problemas das ciudades.

III.- TERRITORIO E ACTIVIDADES ECONÓMICAS EN ESPAÑA

1. Os espazos rurais.

1.1. A diversidade das actividades rurais: actividades agrícola, gandeira,  forestal, agro-industrial, cinexética, turismo rural e 1.2. Dinámica recente do mundo rural. COMO TEÓRICO Y PRÁCTICO (MAPA TEMÁTICO E ANALISE DE PAISAXE RURAL)

a) Espazos rurais dinámicos e en crise. b) Incorporación de España á UE: o desenvolvemento  rural sustentable

2. Os recursos marinos.

2.1. A actividade pesqueira. COMO TEÓRICO Y PRÁCTICO (MAPA TEMÁTICO E DIAGRAMA LINEAL/BARRAS)

a) Importancia do sector.

b) Factores humanos.

c) Factores físicos: caladoiros.

2.2. A acuicultura.

2.3. Industria pesqueira. Transformación e comercialización.

3. Los espacios industriales.

3.1. Importancia do sector secundario.

a) Crise económica e reconversión industrial.

b) O sector industrial na actualidade. Sectores de producción (maduros, dinámicos y sectores punta). COMO TEÓRICO Y PRÁCTICO  (MAPA TEMÁTICO E ANALISE DE PAISAXE INDUSTRIAL).

4. Os espazos de servicios. 4.1. Importancia do sector terciario. A terciarización da economía. PREFERENTEMENTE COMO VOCABULARIO

4.2. O  transporte e as comunicacións. a) Características e tipos de redes de transporte. COMO TEÓRICO Y PRÁCTICO (MAPA TEMÁTICO)

b) As comunicacións.

4.3. Os espazos turísticos. COMO TEÓRICO Y PRÁCTICO (MAPA TEMÁTICO E ANALISE DE PAISAXE TURÍSTICA)

a) Importancia do turismo.

b) Características: a oferta turística, tipos de turismo,  áreas turísticas e a demanda turística.

c) Problemas do turismo.

d) Novos tipos de turismo.

IV.- A ORGANIZACIÓN TERRITORIAL DE ESPAÑA E DESEQUILIBRIOS REXIONAIS

1. A ordenación territorial de España.

1.1. Procesos históricos. 1.2. Organización político-administrativa actual. PREFERENTEMENTE POR VOCABULARIO

1.3. O territorio de GALICIA

2. 2.- Os contrastes e desequilibrios territoriais. PREFERENTEMENTE COMO PRÁCTICO (MAPA TEMATICO)

2.1. Contrastes espaciales.

2.2. Desequilibrios territoriais: demográficos, económicos, sociais.

3. 3.- Políticas rexionais e de cohesión. PREFERENTEMENTE POR VOCABULARIO

3.1. Fondos estructurais, Fondos de Cohesión 3.2. Fondos de compensación e Incentivos rexionais.

V.- ESPAÑA EN EUROPA Y EN EL MUNDO

1. España en Europa.

1.1. O medio físico de Europa.

1.2. A Unión Europea. PREFERENTEMENTE POR VOCABULARIO

a) Historia da Unión Europea.

b) Obxetivos da Unión Europea.

c) Institucións.

1.3. Contrastes socioeconómicos: demográficos,   urbanos, sectores económicos…

1.4. Estructura territorial europea e políticas rexionais  e de cohesión territorial.

1.5. España na Unión Europea.

2. España no  mundo.

2.1. Globalización e diversidade no  mundo. PREFERENTEMENTE POR VOCABULARIO

a) Procesos de mundialización.

b) Desigualdades territoriais.

2.2. Grandes eixes mundiais.

2.3. Posición relativa de España nas áreas socioeconómicas e xeopolíticas mundiais.